Er lijkt een kleine opening te zijn naar een mogelijk diplomatieke regeling voor de oorlog in Oekraïne. Gisteren heeft de Oekraïense president Volodimir Zelenski gezegd dat hij niet langer verwacht om lid te worden van de NAVO. Vandaag liet de Russische onderhandelaar verstaan dat Moskou een neutraal Oekraïne wil, zoals Zweden of Oostenrijk neutraal zijn. Oekraïne heeft dat idee meteen verworpen en eist absolute veiligheidsgaranties. Een doorbraak lijkt dus nog niet voor meteen.
Rusland wil neutraal Oekraïne, "naar model van Zweden of Oostenrijk", maar Kiev niet: wat betekent dat?
Jos De Greef
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Een mogelijk lidmaatschap van Oekraïne van de NAVO uitsluiten, was een van de belangrijkste eisen van Rusland voor het begin van de oorlog, zij het niet de enige. Gisteren zei de Oekraïense president Zelenski dan dat zijn land wellicht toch niet zal toetreden tot de NAVO. Daarmee trekt hij het tapijt weg onder het belangrijkste Russische argument om het buurland aan te vallen.
De onderhandelingen tussen Kiev en Moskou over de oorlog kunnen daar baat bij hebben, zeker nu die oorlog niet verloopt zoals de Russen het gehoopt hadden. Tegelijk wil Oekraïne een einde aan de verwoestingen en beschietingen, maar zonder de onafhankelijkheid en soevereiniteit op te geven.
"De gesprekken verlopen traag en moeizaam", maar volgens de Russische toponderhandelaar Vladimir Medinski gaan die nu ook over de neutraliteit van Oekraïne. Hij verwijst daarbij naar het model van Zweden of Oostenrijk, twee andere neutrale staten in Europa. Moskou wil echter ook een erkenning van de annexatie van de Krim in 2014 en de "onafhankelijke volksrepublieken Loegansk en Donetsk", twee opstandige gebieden in Oost-Oekraïne waar pro-Russische rebellen de plak zwaaien.
Oekraïne is momenteel rechtstreeks in oorlog met Rusland. Daarom kan er enkel een 'Oekraïens' model zijn
Michailo Podoliak, Oekraïens onderhandelaar
De Oekraïense onderhandelaar Michailo Podoliak loopt niet warm voor het Russische idee van een Zweedse of Oostenrijkse neutraliteit, maar aanvaardt enkel "een Oekraïens model". Kiev eist keiharde veiligheidsgaranties waarbij de ondertekenaars zich engageren om Oekraïne bij te staan als het nog eens wordt aangevallen.
Zweden is Oostenrijk niet
Veel is nog onduidelijk en bovendien is de neutraliteit van Zweden en Oostenrijk erg verschillend. In Zweden hebben opeenvolgende regeringen ervoor gekozen om neutraal te blijven in grote Europese conflicten zoals de Eerste en Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. Dat was een eigen keuze van Stockholm en het week er nogal eens van af als het uitkwam of moest. Zo leverde Zweden wapens aan Finland toen dat land in 1939 en 1940 in oorlog was met de Sovjet-Unie (en met succes zelfs). Later in de oorlog liet Zweden Duitse troepenbewegingen toe in de Baltische Zee en de Noordzee.
De Oostenrijkse neutraliteit is dan weer een gevolg van de geallieerde bezetting na de Tweede Wereldoorlog. Tussen 1945 en 1955 was het land -net als Duitsland- verdeeld in Franse, Britse, Amerikaanse en Sovjet-bezettingszones. In 1955 werd Oostenrijk een soevereine staat en vertrokken de buitenlandse troepen. In ruil nam Wenen toen de strikte neutraliteit op in de grondwet. Concreet beloofde Oostenrijk om geen lid te worden van een militaire organisatie noch buitenlandse troepen toe te laten. In principe zou Oostenrijk die grondwet kunnen wijzigen, maar er is daar weinig animo voor. Net als Zweden is Oostenrijk lid van de Europese Unie, maar niet van de NAVO. (Lees verder onder de foto).
Overigens betekent neutraliteit nog niet ontwapening. Door zijn neutrale status geeft Zweden de voorbije jaren zelfs veel uit aan defensie omdat het zelf voor zijn verdediging moet zorgen, te meer omdat er spanningen zijn met Rusland in de Baltische Zee. Oostenrijk heeft door zijn ligging in het midden van Europa, omringd door de EU en de NAVO, daar veel minder last van. Zowel Zweden als Oostenrijk nemen overigens deel aan buitenlandse vredesoperaties. Overigens houdt ook Zwitserland al eeuwen vast aan strikte neutraliteit, maar ook dat land heeft een leger en houdt zowat alle mannelijke burgers als gewapende reservisten klaar. Ook daar is neutraliteit geen ontwapening.
Of misschien een "Fins model" van neutraliteit?
Een laatste voorbeeld is Finland. Na de Tweede Wereldoorlog -waarin Finland samen met Duitsland had gevochten tegen de Sovjet-Unie- sloot dat land een wapenstilstand met beloften aan de Sovjets.
Finland kreeg toen een strikte neutraliteit opgelegd door Moskou, met wie het een 1.300 kilometer lange grens deelt. Dat betekende dat Finland niet kon toetreden tot westerse blokken of organisaties, maar anderzijds ook dat het land het lot van een Sovjetbezetting of status als communistische vazalstaat bespaard bleef. Finland bleef al die tijd een open democratie.
Na de Koude Oorlog heeft Finland dat statuut opgeheven en is het lid geworden van de Europese Unie. Ook dat houdt wederzijdse bijstand in als een lidstaat zou worden aangevallen. Helsinki hield de NAVO op afstand, maar zou nu -mede door het agressief beleid van Rusland- toch overwegen om toe te treden tot de Atlantische alliantie, net zoals Zweden overigens.
Of al die modellen op Oekraïne van toepassing zijn, is nog verre van duidelijk. Kiev heeft meteen het Russische voorstel verworpen. Het denkt zeker ook niet aan ontwapening, zeker nu het leger hardnekkig lijkt stand te houden, mede door westerse wapens. Ook wil Oekraïne wellicht harde veiligheidsgaranties, ook van het Westen, want de beloftes die Moskou in 1994 gemaakt heeft inzake territoriale integriteit worden nu wel heel zwaar geschonden. Oekraïne wil ook op termijn in de EU stappen en vooral zijn democratisch model behouden zonder een vazalstaat van het autoritaire regime in Moskou te worden. De standpunten liggen dus nog erg ver uit elkaar.
