Het krijgt weinig internationale aandacht, maar zowel Israël als Turkije doet verwoede pogingen om te bemiddelen tussen Rusland en Oekraïne. Voor beide landen liggen niet alleen de lijnen naar Moskou en Kiev open, maar ook naar de VS, de NAVO en de Europese hoofdsteden. Het is achterdeurdiplomatie die alleen al vanwege de inspanningen gewaardeerd wordt. De kans dat deze onverwachte bemiddelaars voor een doorbraak kunnen zorgen, lijkt eerder klein. Maar dan kunnen zij er misschien wel eigen voordeel uit halen.
Israël, Turkije en de Russisch-Oekraïense bemiddeling: kunnen zij een doorbraak forceren?
Gepubliceerd:
Turkije en Israël, het zijn niet de eerste landen waar je aan denkt bij de vraag wie ervoor kan zorgen dat Rusland en Oekraïne (blijven) praten. Toch was er donderdag "topoverleg" met Rusland en Oekraïne in de zuid-Turkse badstad Antalya. Een opsteker voor Turkije, dat al wekenlang pogingen doet om te bemiddelen. De gesprekken hebben niets opgeleverd, maar Turkije stond even mee in the picture.
De economische toestand van Turkije is dramatisch. Het heeft er zelf baat bij dat de oorlog zo snel mogelijk stopt.
Turkije heeft sterke banden met Rusland en met Oekraïne. Als land met momenteel een dramatische economische toestand, heeft het er ook zelf baat bij dat de oorlog zo snel mogelijk stopt.
Net zo weinig als de camera’s gericht zijn op de Turkse inspanningen, is er weinig aandacht voor de inspanningen van Israël. De Israëlische president Herzog, premier Bennett en buitenlandminister Lapid tonen een ongeziene interne samenwerking om tot internationale diplomatie te komen. De ene (Lapid) slaat, de anderen (Bennett en Herzog) zalven. Premier Bennett was uiteindelijk de eerste buitenlandse leider die Poetin persoonlijk sprak, vorige zaterdag, twee dagen na de start van de oorlog.
Goede relaties met Rusland
Dat Turkije sterke banden heeft met Rusland, is niet nieuw. Belangrijke hoeveelheden energie, graan en toerisme-inkomsten komen van Rusland. Ook bouwt Rusland een kerncentrale in Turkije. En Ankara koopt S-400 luchtafweerraketten in Moskou. Het Westen en de NAVO zijn niet altijd blij met die nauwe banden. Maar nu komen ze van pas. President Erdogan krijgt gehoor als hij de telefoon laat rinkelen in het Kremlin. Of Poetin ook iets doet met de Turkse boodschap, is een andere zaak. Hij is alleszins tevreden dat hij een vriend heeft in het NAVO-bondgenootschap.
Turkije doet niet mee met de Westerse sancties. Russische vliegtuigen blijven welkom op Turkse luchthavens. Toch heeft Ankara – bij monde van president Erdogan – de Russische oorlog in Oekraïne veroordeeld. Erdogan sloot ook zeestraten als de Bosporus en de Zwarte Zee af voor Russische schepen.
De relatie tussen Israël en Rusland is gecompliceerder. Israël en Rusland liggen duizenden kilometers van elkaar. Maar Rusland is wel de bepalende militaire macht in de oorlog in buurland Syrië, en dat sinds 2015. Rusland heeft mee de controle over het Syrische luchtruim, ook aan de grens met Israël. En in die hoek wil Israël bescherming tegen groeperingen als Hezbollah, die vijandig staan tegenover Israël. Ook treedt Moskou soms op als bemiddelaar voor Israël met "vijandige" landen of groepen.
In de eerste dagen van de oorlog spraken de Israëlische leiders wollige taal over de Russische invasie. Uiteindelijk werd ervoor gekozen om minister van Buitenlandse Zaken Lapid de veroordeling te laten uitspreken. Zo konden de premier en de president de lijn met Moskou openhouden. Israël houdt ook rekening met z’n 15% Russischtalige landgenoten, of zowat 1,3 miljoen mensen. Sancties tegen Rusland volgt de regering veelal niet. Er zijn wel individuele bedrijven die hun werkzaamheden in Rusland stopgezet hebben.
Goede relaties met Oekraïne
Ook met Oekraïne hebben beide landen goede relaties. Voor Turkije is Oekraïne ook een buurland – gescheiden door de Zwarte Zee.
In februari was president Erdogan nog in Kiev, op bezoek bij president Zelenski. Daar zijn verschillende samenwerkingsakkoorden getekend en afspraken gemaakt over de levering van extra Bayraktar-drones: onbemande bewapende vliegtuigen die nu ingezet worden – volgens het Oekraïense leger erg doeltreffend – tegen Russische militaire voertuigen in Oekraïne.
Oekraïne is het enige land, naast Israël, dat een president en een premier heeft van joodse afkomst.
Ook Israël heeft akkoorden met Oekraïne. Er wordt gefluisterd dat Oekraïne een Iron Dome – Israëlisch luchtafweersysteem – wil kopen. Maar publiekelijk wordt dat niet bevestigd, want dat zou Moskou niet waarderen. Daarnaast is Oekraïne ook het enige land – naast Israël – dat een president en een premier heeft van joodse afkomst.
Internationale buitenbeentjes doen het
Turkije en Israël investeren veel tijd en moeite om te bemiddelen in het conflict. En allebei balanceren ze op een dunne koord om in hun steun aan Oekraïne ervoor te zorgen dat ze Moskou niet te hard tegen de haren instrijken. Turkije en Israël lijken niet het soortelijk gewicht te hebben om de strijdende partijen tot toegevingen te forceren. Toch is hun bemiddelingspoging interessant. Ze worden beiden nog getolereerd door zowel Rusland als Oekraïne en ze kunnen beiden hun persoonlijke onderlinge banden mee in de onderhandelingen gooien.
Hoe cynisch het misschien ook klinkt, internationale politiek is altijd opportunistisch.
Hoe cynisch het misschien ook klinkt, internationale politiek is altijd opportunistisch. Turkije en Israël zouden al die moeite niet doen, als ze er niet zelf bij te winnen hadden. Een langdurige oorlog heeft een negatieve impact op de al zwaar gehavende economie van Turkije. Ankara heeft er dus baat bij dat de strijd zo snel mogelijk stopt. Ook kan het zich op het internationale toneel tonen als regionale macht die er toe doet, niet onbelangrijk voor president Erdogan die zijn populariteit almaar ziet dalen, en dat op ruim een jaar van belangrijke verkiezingen.
De internationaal nog redelijk onbekende Israëlische premier Bennett kan zich aan de wereld tonen als – mogelijk – bekwaam onderhandelaar. Ook president Herzog wil graag in de voetsporen treden van voorgangers als Shimon Peres die internationaal gerespecteerd werd (en de Nobelprijs voor de Vrede won).
Turks-Israëlische topontmoeting
Net op het moment dat Turkije en Israël zich opwerpen als bemiddelaar, hadden de presidenten van beide landen een ontmoeting in Ankara deze week, voor het eerst in 14 jaar. De ontmoeting is "historisch", zei president Erdogan. President Herzog hield het bij "een keerpunt in de betrekkingen tussen onze landen".
In de gesprekken ging het over veiligheid, gaswinning en natuurlijk de Palestijnen. In de context van vandaag werd uiteraard ook de oorlog van Rusland in Oekraïne besproken. Herzog en Erdogan begrijpen hoe moeilijk het is om de lijnen met beide landen open te houden, zonder daarbij die andere belangrijke partner – zeker voor Israël – de Verenigde Staten voor het hoofd te stoten. Dat die diplomatieke koorddans een doorbraak zou brengen richting einde van de oorlog, dat is zeer twijfelachtig. Misschien is het een extra motivatie voor Israël en Turkije om hun onderlinge lijn open te houden. Dan is op z’n minst dat toch al gewonnen.
