Noorse koning Harald (89) overleden, man van de rake toespraken en vader die geconfronteerd werd met schandalen

Harald ziet het levenslicht in 1937 op Skaugum, het koninklijke landgoed nabij hoofdstad Oslo waar de kroonprinselijke familie van Noorwegen woont. De natie haalt opgelucht adem, want met de komst van het jongetje is de troonopvolging verzekerd.

Kroonprins Olav en zijn vrouw Märtha (de zus van de Belgische koningin Astrid) hebben al 2 dochtertjes, prinses Ragnhild en prinses Astrid, maar het mannelijk erfrecht geldt op dat moment.

Het gezin is compleet en groeit in alle rust op midden het groen van Skaugum tot in 1940 de Duitsers Noorwegen binnenvallen. De 3-jarige Harald vlucht tijdens de Tweede Wereldoorlog met de trein naar buurland Zweden, waar zijn grootoom koning Gustaf V regeert.

Van daaruit gaat het richting de VS waar Harald met zijn zussen en moeder de oorlogsjaren doorbrengt, net buiten Washington D.C.

In mei 1945, na de bevrijding, keert het gezin terug naar Noorwegen. Harald is dan 8 jaar en kan de lessen hervatten op een school in Oslo. Zijn ouders willen hem zo normaal mogelijk opvoeden. Het enige verschil met andere kinderen is dat er altijd wel een lijfwacht in de buurt is.

Na het middelbaar kiest Harald voor het leger. Hij vervult zijn dienstplicht en sluit aan bij de Noorse Militaire Academie. Na 4 jaar in het leger trekt de prins naar Londen voor een opleiding politieke wetenschappen, geschiedenis en economie aan de Universiteit van Oxford. 

Tijdens zijn legerjaren sterft Haralds grootvader, koning Haakon VII. Het betekent dat de prins in 1957 kroonprins wordt en zijn vader Olav V op de troon belandt.

Harald en koning Olav werken meteen nauw samen. Vader en zoon staan er ook met hun tweetjes alleen voor: het land heeft geen koningin. Märtha overlijdt in 1954 al aan de gevolgen van kanker.

Een jaar na de dood van Haakon VII neemt Harald al even de rol van regent op zich, in afwezigheid van zijn vader. De prille twintiger onderneemt ook een reeks officiële taken, waaronder handelsmissies en een staatsbezoek aan de VS.

Op 29 augustus 1968 trouwt Harald met Sonja Haraldsen. Verrassing, want de 2 hadden hun relatie 9 jaar lang zoveel mogelijk buiten beeld gehouden. Harald is smoorverliefd, maar het wringt bij koning Olav.

Hij maakt zich grote zorgen - net als de regering trouwens - dat een burgermeisje niet geschikt is voor de monarchie. Sonja is de dochter van een Noorse ondernemer in de kledingindustrie.

Het gaat zelfs zover dat het paleis letterlijk verboden terrein wordt voor het koppel. Ze spreken dan maar stiekem af bij Sonja's moeder thuis. Het heimelijke gedoe weegt loodzwaar op Sonja: ze trekt naar het buitenland in een poging om Harald te vergeten. Tevergeefs. 

Het spraakmakende liefdesverhaal van 2 volhouders:

Harald is het grondig beu en zet op zijn beurt zijn vader het mes op de keel: de kroonprins zou met Sonja trouwen of nooit trouwen. Olav stemt uiteindelijk in.

In een interview vertelt Harald dat de verloving voor hem aanvoelde als "een bevrijding dat hij voor zijn mening mocht uitkomen".

Het huwelijk wordt begin jaren 70 bekroond met dochter Märtha Louise en zoon Haakon. Er volgen 6 (plus)kleinkinderen (Maud, Leah, Emma, Ingrid Alexandra, Sverre Magnus, Marius). 

In de lente van 1990 wordt koning Olav ziek, Harald neemt zijn functies over als regent. In januari van het daaropvolgende jaar sterft de populaire Olav en worden Harald en Sonja ingezegend als koning en koningin.

Harald en Sonja weten de klap op te vangen, want ze zijn na al die jaren goed voorbereid op de troon. 

Waar Harald - helaas - ook ervaring mee heeft, zijn de heikele liefdeskwesties van anderen. Zowel dochter Märtha Louise als zoon Haakon belandt in het oog van de storm wanneer ze hun partner voorstellen.

Kroonprins Haakon kiest voor een ongehuwde moeder met een stevig drugsverleden, Mette-Marit Tjessem Høiby. Märtha Louise trouwt met Ari Behn, de extravagante schrijver die een documentaire maakt over cocaïne snuivende prostituees in Las Vegas en zelf een reputatie heeft in het nachtleven.

Harald slaagt erin de brandjes te blussen. Toch bij schoondochter Mette-Marit.

De koning zou op het idee gekomen zijn om 3 dagen voor het huwelijk van Haakon een persconferentie te organiseren waarin Mette-Marit open kaart speelt. Een voormalig vriendje dreigde ermee "niets verhullende foto's door te spelen aan de pers".

"Ik heb een losbandig leven geleid en heb een hoge prijs betaald. Ik kan de tijd helaas niet terugdraaien. Maar ik ben er sterker van geworden en ik zal mijn uiterste best doen in mijn toekomstige rol van kroonprinses", spreekt Mette-Marit voor de camera in 2001.

De Noren sluiten haar in de armen, pluszoon Marius wordt probleemloos in de koninklijke familie opgenomen. Maar Marius wordt in 2026 veroordeeld voor verkrachting na een monsterproces van 7 weken.

En dat weegt op het imago van de Noorse monarchie. Toch blijft het volk Harald volgens een recente peiling (2025) steunen met 73 procent.

Ook van de eigenzinnige Märtha Louise, die naar eigen zeggen gebukt gaat onder het koninklijke keurslijf, ligt Harald wakker. Bij haar huwelijk met Ari Behn doet ze afstand van haar dotaties, maar dat lijmt de Noorse brokken niet helemaal. 

Märtha Louise schrijft over haar hoogsensitiviteit, zegt te communiceren met engelen (en paarden), en trouwt een 2e keer. Opnieuw met iemand omstreden. Met haar man Durek Verrett geeft ze spirituele workshops tegen betaling, genaamd "De prinses en de sjamaan".

Dat lokt een storm van kritiek uit. Er wordt een compromis bedacht: in overleg met Harald beslist Märtha Louise in 2019 niet langer haar prinsessentitel te gebruiken voor commerciële activiteiten.  

Maar Märtha Louise neemt het niet zo strikt met die regeling. De prinses verkoopt exclusief de foto- en videorechten van haar huwelijk en lanceert een eigen gin met vermelding van haar titel.

"Soms is het leven gewoon heel moeilijk. Het is iets wat iedereen kan ervaren, ook ons gezin. Wij doen ons best om voor elkaar te zorgen", reageert Harald, die verweten wordt dat hij soms te vaak de kerk in het midden houdt. 

Harald houdt - zoals de meeste Scandinaviërs - van het buitenleven en is een ervaren skiër en fervent zeiler. Nee, een gouden medaille op de Olympische Spelen zoals koning Olav haalt hij niet, maar overwinningen op internationale regatta's, inclusief het Wereldkampioenschap Zeilen van 1987, wel.

In 1964 draagt hij fier de Noorse vlag op de openingsceremonie van de Spelen in Tokio en in 1994 mag hij de Winterspelen verwelkomen in eigen land, in Lillehammer, een oude droom van zijn vader.

De koning is 20 jaar voorzitter van de Noorse afdeling van het Wereld Natuur Fonds (WWF). Zelf is hij een gepassioneerd jager en visser. Zijn vangst belandt meer dan eens op het bord van (paleis)genodigden. 

"Alt for Norge", luidt het motto aan het koningshuis. Vrij vertaald: we geven alles voor Noorwegen. Harald is een betrokken, plichtsbewuste koning. Hij staat bekend om zijn rake toespraken met hier en daar een welgemikte grap.

Zo ontvangt hij in 2021 Noorse parlementsleden op het paleis. In zijn speech geeft Harald toe dat corona hem 1 ding geleerd heeft: de moderne technologie verbindt mensen. "Groot was de vreugde in mijn gezin toen ik een smartphone had. Het heeft me slechts 40 jaar gekost."

Niet veel later neemt hij de aanwezige politici op de korrel. Er was uitgelekt dat enkelen hun belastingen "verkeerd" hadden ingevuld. Harald liet fijntjes weten dat het hof nagevraagd had of het aangeboden diner niet ingebracht kon worden. 

Het typeert de koning die met zijn kwinkslagen wegkomt. Hij heeft krediet opgebouwd, omdat hij zelf zowat een feilloos parcours heeft gereden.

Harald is bescheiden en leidt geen opzichtig, verkwistend leven. Het koninklijke paar heeft bijvoorbeeld geen enkel verblijf in het buitenland, wel een houten "hut" in de Noorse bergen. 

Harald is mee met zijn tijd. In 2016 valt een van zijn verbindende toespraken internationaal op. Hij beklemtoont minutenlang de diversiteit van de Noren. "Wat is Noorwegen? Bovenal mensen."

De koning houdt geen promopraatje over de typische fjorden, maar ziet de rijkdom van zijn land in de mensen. Of ze nu "holebi, rolstoelgebruiker, allochtoon, sofahanger, arm, alleenstaand of niet-gelovig zijn, of fel worstelen met het leven".

Wellicht de sterkste toespraak van koning Harald (Engelse ondertitels):

Ook emoties schuwt hij niet. Wanneer de extreemrechtse terrorist Anders Behring Breivik in Oslo en op het Noorse eiland Utøya 77 mensen doodt (juli 2011), knakt Haralds stem als hij het woord neemt op een herdenking.

"De koning is een van ons", luiden eenduidig de reacties.

De woorden van Harald een maand na de aanslagen van massamoordenaar Breivik:

Heeft Harald dan zelf nooit een misstap begaan? De Noorse historicus en royaltykenner Trond Norén Isaksen kan slechts 1 voorbeeld bedenken. "Harald kwam tussenbeide in een politieke kwestie toen Kerk en staat juridisch werden gescheiden", legt hij aan onze redactie uit.

Het Noorse parlement neemt in 2012 een voorstel aan om de formulering in de grondwet te veranderen. De koning wil echter liever niet dat een bepaald artikel geschrapt wordt, namelijk de passage die de monarch van Noorwegen verplicht het lutherse geloof te belijden.

Waarom? "Harald heeft een oprecht persoonlijk geloof", aldus Norén Isaksen. "De koning maakte zijn wens over aan de regering om het artikel te behouden en kreeg hier kritiek op." Aan de passage wordt uiteindelijk niet getornd.

De voorbije jaren is kroonprins Haakon als regent vaak ingevallen voor zijn vader. Harald heeft een broze gezondheid en met het ouder worden speelt dat hem meer en meer parten.

Waar 70-plussers als koningin Beatrix (Nederland) en koning Albert (België) troonsafstand doen, is het eerder de traditie in Scandinavië om door te gaan tot het bittere einde, tot de dood.

"Ik heb een eed afgelegd. Voor mij is die eed een leven lang van kracht", verwoordt Harald het.

Haakon is een 1e keer regent in 2003. Harald wordt geopereerd aan blaaskanker. Twee jaar later volgt een nieuwe hartklep die in 2020 alweer aan vervanging toe is. Eind 2019 kampt Harald met een virale infectie, een klein jaar later belandt de koning in het ziekenhuis met zware ademhalingsproblemen.

Begin 2021 ondergaat hij een ingreep aan een pees aan de rechterknie. De revalidatie duurt máánden en Harald steunt bij officiële bezoeken op krukken. De koning stapt sowieso moeilijker door een aangeboren afwijking aan een van zijn voeten. 

In 2024 is het alle hens aan dek wanneer Harald een pacemaker krijgt ingeplant op vakantie in Maleisië. Er luidt ook kritiek: wie betaalt de repatriëring? En wat doet een fragiele koning in het Verre Oosten?

"Het is er zonnig en warm. Simpel. En we waren al eerder in Maleisië. Maar toen ik ziek raakte, werd alles plots zo ver van huis", slaat Harald mea culpa.

Of om het met de woorden van Haakon te zeggen: "Mijn vader is geweldig goed in denken dat hij gezond is."

Afgelopen maand augustus gaat het opnieuw bergaf met de gezondheid van Harald. Hij lijdt aan een bloedziekte waarbij het lichaam rode bloedcellen abnormaal snel afbreekt. Daar bovenop komt een bacteriële infectie in het bloed. Vandaag is hij uiteindelijk in het ziekenhuis van Oslo gestorven.

De 53-jarige Haakon volgt Harald op. Dinsdag legt hij in het Noorse parlement officieel de eed af als nieuwe koning van Noorwegen.