Nu schokkende beelden en verhalen uit de Oekraïense stad Boetsja de wereld bereiken, helpt de Europese Unie net als het Verenigd Koninkrijk om bewijzen van mogelijke oorlogsmisdaden te verzamelen. Die kunnen dan gebruikt worden door het Internationaal Strafhof in Den Haag - waar al een onderzoek loopt. Ook Human Right Watch laat weten dat het verschillende Russische inbreuken op het oorlogsrecht heeft vastgesteld. In liefde en oorlog is dus niét alles geoorloofd, er zijn wel degelijk bepaalde internationaal afgesproken basisregels die moeten worden gevolgd. Over welke regels gaat het en wat zijn de risico’s als iemand ze al dan niet flagrant schendt?
Na gruwelbeelden van gedode burgers in Oekraïne: wat zijn oorlogsmisdaden?
Pieterjan Huyghebaert
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Oorlogen zijn altijd gruwelijk, maar er bestaan basisregels om het menselijke leed zo beperkt mogelijk te houden. Oorlogen op zich zijn verboden, maar er zijn een aantal beperkte uitzonderingen. Het internationaal recht voorziet onder de term "Jus ad bellum" twee voorwaarden waaronder een militaire interventie wel degelijk legaal kan zijn: zelfverdediging en een mandaat van de VN-Veiligheidsraad. Rusland beroept zich formeel (en onterecht) op die eerste uitzondering.
Eens die oorlog ook effectief bezig is, is lang niet alles toegestaan. Die regels worden gebundeld onder de term "Jus in bello". De meeste van die afspraken gaan terug op de Conventies van Genève en zijn later nog met andere verdragen en protocollen aangevuld. Die Geneefse Verdragen zijn ondertekend en geratificeerd door 196 landen. Weinig internationale verdragen hebben zo’n groot draagvlak.
Burgers mogen nooit een doelwit zijn
De regels bepalen welke doelwitten er op elke manier kunnen worden aangevallen met een voorzichtig evenwicht tussen militaire noodzaak en menselijkheid. Burgers mogen nooit rechtstreeks worden aangevallen. Concreet betekent dat dat burgers niet mogen worden gedood, verkracht, gefolterd of anders onmenselijk behandeld. Burgerinfrastructuur zoals scholen, ziekenhuizen, woningen, maar ook waterzuiveringsinstallaties en elektriciteitsvoorzieningen zijn geen doelwitten. Bezetters zijn ook verplicht om burgers te beschermen en indien mogelijk te voorzien van voedsel, water en medische zorg. Plunderen en roven is verboden.
Strijders moeten zich ook duidelijk onderscheiden van burgers door bijvoorbeeld een duidelijk herkenbaar uniform en openlijk wapens te dragen. Zo kunnen nodeloze burgerslachtoffers zoveel mogelijk vermeden worden. Als strijders zich dicht bij burgers bevinden, moet een aanval op hen proportioneel zijn. Is het menselijke leed bij de burgers proportioneel in verhouding met de militaire winst die kan geboekt worden? Daarnaast zijn er ook een hele reeks wapens die niet mogen gebruikt worden.
Beschadigde militaire voertuigen in de buurt van Kiev, een legitiem doelwit:
Het Rode Kruis en de Rode Halve Maan zijn internationaal erkende symbolen voor medisch personeel en hun faciliteiten. Zij mogen nooit aangevallen worden en moeten toegestaan worden in veilige omstandigheden hun werk te doen. De symbolen mogen ook niet gebruikt worden op andere voertuigen of gebouwen.
Deze tent van het Rode Kruis in Lviv mag geen doelwit worden:
Zieken en gewonden moeten verzorgd worden, ongeacht van aan welke kant van het conflict ze staan. Alle partijen moeten de doden van de anderen met respect behandelen en indien mogelijk teruggeven. Krijgsgevangenen moeten goed verzorgd worden. Ze moeten dus eten, drinken, medische zorg en onderdak krijgen. Ze mogen niet worden gefolterd of (seksueel) misbruikt.
Internationaal Strafhof
Wie zich niet houdt aan deze regels, en dat kan bewezen worden, kan voor het Internationaal Strafhof in Den Haag gebracht worden. Die internationale rechtbank spreekt zich uit in zaken van genocide, misdaden tegen de mensheid en oorlogsmisdaden. De vraag is alleen of dat zo eenvoudig zal zijn. De procedures duren er erg lang en zijn zeer ingewikkeld.
De openbare aanklager van het Strafhof liet begin maart al weten een onderzoek te zijn gestart naar mogelijke oorlogsmisdaden in Oekraïne. De openbaar aanklager zegt "alle vroegere en huidige beschuldigingen van oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid of genocide door wie dan ook gepleegd op gelijk welk deel van het grondgebied van Oekraïne" in het onderzoek te betrekken.
Het onderzoek komt er na een formeel verzoek door tientallen landen, waaronder ook België. Het rechtstreekse verzoek van de staten die partij zijn bij het Internationaal Strafhof, heeft toegelaten om de procedure te versnellen.
De Britse minister van Buitenlandse Zaken benadrukt vandaag op Twitter dat het Verenigd Koninkrijk samen met andere landen bewijs aan het verzamelen is om aan het Strafhof te bezorgen. Ook Charles Michel sprak als Europees president zijn steun uit aan Oekraïne in het verzamelen van noodzakelijk bewijs dat voor het Internationaal Strafhof kan gebruikt worden.
In een eerdere versie van dit artikel was sprake dat ook het beschermen van minderheden een aanvaarde uitzondering zou zijn om een oorlog te starten, maar dat is niet correct. Het artikel is in die zin aangepast.
