De stilte van China: hoe ver gaat Xi in zijn steun voor "oude vriend" Poetin?

Over het antwoord op deze vraag zijn de afgelopen dagen al liters inkt gevloeid, omdat het iets zou zeggen over hoe "intiem" de relatie tussen Xi en Poetin is. Rusland is Oekraïne binnengevallen op 24 februari, 4 dagen na de slotceremonie van de Olympische Winterspelen in Peking. Volgens de New York Times had China gevraagd aan Rusland om zijn militaire invasie tot dan uit te stellen. Maar een woordvoerder van Peking ontkent dat: "Dat is speculatie zonder enige grond", zei hij. 

Toch is het volgens veel waarnemers onwaarschijnlijk dat China ook echt op de hoogte was van de nakende inval. Zo heeft de ambassade in Kiev geen enkele voorbereiding getroffen om de Chinese burgers te evacueren uit Oekraïne. In de staatsmedia liep de verslaggeving de eerste dagen uit elkaar, alsof de redacties geen instructies hadden gekregen hoe ze over het conflict moesten berichten. Amerikaanse waarschuwingen werden vooraf in de pers, maar ook binnenskamers door Chinese diplomaten weggewuifd als "paniekzaaierij". 

Maar volgens Yun Sun, een senior onderzoekster aan het onafhankelijke Stimson Instituut is er meer. De Chinese leiders hebben dit conflict te veel bekeken vanuit hun eigen militaire bril die gekleurd is door "De kunst van het oorlogvoeren " van de Chinese filosoof Sun Tzu, denkt ze. Volgens Sun Tzu is de beste militaire strategie "winnen zonder te vechten". Dat wil zeggen eerst de plannen van de vijand ondermijnen, dan diplomatie en pas daarna militaire actie. 

"Voor China had het Kremlin Oekraïne al in een hoek gedwongen door het land te omsingelen door Russische troepen", schrijft Yun Sun. "De volgende logische stap was om Oekraïne tot toegevingen te dwingen vanuit die sterke positie. De Chinezen vinden het onbegrijpelijk dat Rusland een volledige militaire invasie lanceerde terwijl het al op voorhand de bovenhand had." 

Ook hier is het antwoord niet ondubbelzinnig ja. China steunt de Russische positie die inhoudt dat de crisis in Oekraïne het gevolg is van de agressieve houding van het Westen - lees de Verenigde Staten - die Oekraïne wil binnentrekken in hun invloedssfeer. China heeft het ook niet over een "invasie" maar over een "conflict". "De vriendschap tussen onze twee volkeren is onverwoestbaar", zei minister van buitenlandse zaken Wang Yi recent, en "Rusland is onze belangrijkste strategische partner." 

Maar op de stemmingen in de Veiligheidsraad en de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties heeft China zich de afgelopen week onthouden, dat wil zeggen dat het de resoluties die de inval in Oekraïne veroordelen niet steunt. Maar in tegenstelling tot Syrië, Wit-Rusland en Eritrea bijvoorbeeld schaart China zich niet volledig achter Rusland. "We vinden de evolutie in Oekraïne momenteel geen goede zaak", zei minister van buitenlandse zaken Wang aan de telefoon tegen zijn Amerikaanse collega Blinken. Veel dichter bij een veroordeling is China nog niet gekomen. 

De reden daarvoor is dat China Oekraïne erkent als een onafhankelijk land en dat het "territoriale integriteit" hoog in het vaandel draagt . Bovendien bedreigt de Russische militaire invasie niet alleen de economische stabiliteit maar doorkruist ze ook een aantal specifieke Chinese plannen. Zo onderhield China tot voor de Russische inval ook bijzonder goede economische relaties met Oekraïne. China is Oekraïnes belangrijkste handelspartner, Oekraïne is een grote graanleverancier van China en een belangrijk draaipunt voor Chinese goederen op Xi Jinpings nieuwe Zijderoute.  Vorig jaar verkondigde president Zelenski enthousiast dat Oekraïne China's "brug naar Europa" kon worden.  

Voor de modale Chinees is het om te beginnen niet makkelijk om zich een oordeel te vormen over de oorlog want de staatsmedia berichten er - net als in Rusland zelf- zeer summier over. Terwijl Oekraïense steden kreunen onder een bommenregen doen Chinese journalisten hun stand-ups met enkele keuvelende Russische soldaten op de achtergrond die op hun gemak een sigaretje roken terwijl ze tegen hun tank geleund staan. Elders in Oekraïne gaat het leven gewoon door, zo lijkt het. Vervolgens komt er een item over hoe zwaar de Westerse sancties wegen op de Russische bevolking.

De afgelopen weken is er op sociale media behoorlijk wat discussie geweest over het conflict in Oekraïne. Daarbij valt op dat de "nationalistische" stemmen veruit in de meerderheid zijn. Een onlinewinkel die gerund wordt door de Russische ambassade was op 48 uur uitverkocht (zie audiobijdrage uit Nieuwe Feiten hierboven). Maar er zijn ook Chinezen die Oekraïne steunen en het geweld van Rusland veroordelen. Alleen worden hun bijdragen op sociale media vaker offline gehaald. 

Een nieuwslezeres van de openbare omroep die vorige week op het scherm verscheen in een geel bloesje met een blauw jasje erover (zie tweet hieronder) werd er dan weer van verdacht op vestimentaire wijze haar standpunt duidelijk te maken. "Afwachten of ze volgende week nog een job heeft" schreef een commentator.

Ook hier wordt veel over gespeculeerd. China heeft zelf al aangeboden om te bemiddelen "als dat nodig is" en herhaalt dat de enige oplossing voor deze crisis een "vredevolle dialoog" is. Als een van de weinige landen ter wereld die goede banden onderhouden met béide partijen en die begrip heeft voor de verzuchtingen van Rusland, kan het ook echt invloed uitoefenen. 

Xi en Poetin hebben elkaar de afgelopen jaren tientallen keren gesproken - virtueel of in levenden lijve - en noemen elkaar "oude vriend." Tijdens hun laatste ontmoeting tijdens de Olympische Winterspelen, waar Poetin als eregast op de tribunes zat, hadden de twee "in een warme en vriendschappelijke sfeer" een lang gesprek over hun bilaterale relaties en een aantal internationale vraagstukken. Opvallend is dat er in het uitgebreide persbericht dat China na afloop verspreidde met geen woord over Oekraïne werd gerept. 

(Lees verder onder de foto)

Maar waar China vroeger het "kleine broertje" was zijn de rollen nu omgedraaid: Rusland heeft China meer nodig dan omgekeerd.  Nu al is China het enige land dat een tegenwicht kan bieden voor de Westerse sancties: zo heeft Peking beloofd om meer Russisch graan, olie en gas te importeren. Nadat Visa en Mastercard hun activiteiten stopzetten in Rusland, kondigde Ruslands grootste staatsbank  aan dat ze voortaan gaat samenwerken met hun Chinese tegenhanger UnionPay. Met andere woorden, Rusland is bijzonder afhankelijk van China's goodwill.

Over het antwoord op die laatste vraag is misschien al het meest gespeculeerd. Het is geen geheim dat Xi Jinping - en met hem vele Chinezen - Taiwan beschouwt als een deel van het "Chinese Rijk", zoals Poetin dat doet met Oekraïne. Voor Xi kan de "Chinese droom" en "de grote heropstanding van de Chinese natie" pas compleet zijn als Taiwan is teruggebracht onder de vleugels van Peking, als dat moet met geweld. Maar net als Oekraïne drijft Taiwan steeds verder af van "het moederland", vaart het een democratische koers en zoekt het aansluiting bij het Westen. 

Maar daar eindigt de vergelijking. In tegenstelling tot Oekraïne wordt Taiwan niet erkend als volwaardig land door de Verenigde Naties; een erfenis van het "een-China beleid ". En hoewel Taiwan net zoals Oekraïne geen lid is van de NAVO laat de Amerikaanse president Biden verstaan dat het Taiwan wél militair zal bijstaan als het door China wordt aangevallen en dat oorlog met Taiwan oorlog met de VS betekent. 

Ondanks alles staat het vast dat Peking de situatie in Oekraïne nauwlettend in het oog houdt, ook met het oog op zijn eigen achtertuin. Hoe groot is de weerstand van de Oekraïners tegen de invasie? Op welke manier proberen de Russische troepen het verzet te breken? Hoe eensgezind blijft het Westen? En ongetwijfeld halen heel wat Chinese leiders opnieuw hun exemplaar van "De kunst van het oorlogvoeren" boven.