Feit en fictie worden in conflicten niet zelden flink door elkaar gehaald. Veel lezers en kijkers geven dan ook aan dat ze door de stroom van beelden uit Oekraïne verward geraken. Nochtans kan iedereen met enkele handige tools zelf de feiten nagaan. Onze redactie deelt vier tips om twijfelachtige beelden aan te pakken.
Hoe kan je achterhalen of beelden uit Oekraïne kloppen of niet? Vier tips op een rij
De oorlog tussen Rusland en Oekraïne bereikt ons via duizenden online foto’s en video’s. Vaak circuleren die beelden via sociale media als Twitter, Facebook en TikTok. Hoewel dat beeldmateriaal de oorlog goed in kaart brengt, duiken er vaker dan gedacht ook vervalste of oude foto’s en video’s op. Zo deed recent een video van - zogezegd - nachtelijke straatgevechten in de hoofdstad Kiev de ronde, maar bleek het eigenlijk om beelden van de Maidanrevolutie te gaan. Dat was ook in Oekraïne, maar wel acht jaar geleden.
Het is dus erg belangrijk om na te gaan of de beelden die je online ziet wel de juiste context weergeven. Bij VRT NWS onderzoekt de factcheckredactie momenteel heel wat beelden over het Russisch-Oekraïense conflict op betrouwbaarheid. Wanneer de factcheckers kunnen vaststellen dat de beelden echt zijn, worden ze gebruikt op de verschillende VRT NWS-kanalen.
Maar hoe kan je thuis zelf achterhalen of beelden echt zijn? We geven vier tips.
1. Laad de foto op in een zoekmachine als Google
Soms gebeurt het dat video’s en foto’s al langer op het internet circuleren en dan is een omgekeerde zoekopdracht de simpelste en snelste manier om daarachter te komen. Dit wordt ook wel "reverse image search" genoemd.
Neem nu de foto van een zogezegd Oekraïens meisje dat zich verzet tegen een Russische soldaat. Wie de foto op Google ingeeft, komt er al snel achter dat het om de Palestijnse activiste Ahed Tamimi gaat en dat de bewuste foto al in 2012 op de Westelijke Jordaanoever werd genomen.
Google is veruit de populairste browser, maar andere zoekmachines zoals het Russische Yandex of het Chinese Baidu kunnen in sommige gevallen betere zoekresultaten opleveren. Via de website Tineye kan je het voorkomen van afbeeldingen zelfs op chronologische volgorde rangschikken.
2. Kijk goed naar wat je allemaal ziet
Om na te gaan of de informatie die over online foto's en video's rondgaat klopt, is het belangrijk om te kijken wat je allemaal ziet op die beelden. Wat kan de getoonde omgeving je allemaal vertellen? Zijn er bijvoorbeeld straatnamen, opvallende gebouwen, nummerplaten of posters te zien die je kunnen vertellen waar dit beeld is genomen? Is er misschien ergens een opschrift te zien? Zo ja, in welke taal en wat betekent het? Door op zulke omgevingselementen te letten kan je nagaan op welke locatie een beeld is genomen.
Neem bijvoorbeeld onderstaande tweet. De twitteraar deelt een video van een verwoest plein in Kiev. Klopt het dat dit in Kiev is en zo ja, waar dan?
Als je goed kijkt naar de video, zie je dat een van de middelste handelspanden "Cozy bar" heet. In Kiev is er inderdaad een koffiebar terug te vinden met die naam op het adres Lobanovskyi Ave, 6А. Als je op Google Maps of op Google Earth deze plaats opzoekt, zie je dat het om dezelfde plaats als in de video gaat . Het plein is wel wat veranderd sinds Google er foto’s van nam voor Maps en Earth.
We kunnen er dus zeker van zijn dat de video op Twitter betrouwbaar is. De verwoesting blijkt het gevolg te zijn van een raket die het appartementsgebouw doorboort .
In andere gevallen kan je ook naar de weersomstandigheden kijken. Als het weer in een filmpje bijvoorbeeld overeenkomt met het weer dat te zien is op een livestream vanuit dezelfde regio op hetzelfde moment, vergroot dat de kans dat de beelden echt zijn.
3. Zoek de bron
Probeer altijd na te gaan van wie de beelden komen en of die bron te vertrouwen is. In deze oorlog tussen Rusland en Oekraïne is het niet altijd een goed idee om te vertrouwen op afhankelijke bronnen. Daarmee bedoelen we mensen of instanties die werken voor, of banden hebben met Oekraïne of Rusland zelf. De voorbije weken hebben beide partijen aanvallen door de tegenpartij naar buiten gebracht die helemaal niet - of niet op de door hen vertelde manier - hebben plaatsgevonden.
Een voorbeeld daarvan is het verhaal over de Oekraïense grenswachters op Slangeneiland. Vorige week werd een geluidsfragment van een gesprek tussen Russische militairen en de grenswachters massaal opgepikt door de pers wereldwijd. De grenswachters zouden na het gesprek door de Russen zijn gedood. President Zelensky bevestigde het verhaal en eerde elk van de slachtoffers met de postuum titel "Held van Oekraïne".
Enkele dagen later blijken de grenswachters echter nog in leven te zijn. Ze zijn niet gedood maar wel door Russische troepen gevangengenomen. Dat bevestigde de Oekraïense zeemacht. Ook bij VRT NWS werd de eerste versie van verhaal gebracht en daarna rechtgezet.
Het is dus erg belangrijk om je af te vragen wat de intentie is van de afzender of bron. Probeer op zoek te gaan naar onafhankelijke bronnen om verhalen en beelden te verifiëren. Denk bijvoorbeeld aan buitenlandse nieuwsagentschappen zoals Reuters of mensen ter plaatse. Je dubbelcheckt ook best of meerdere (nieuws)bronnen hetzelfde verhaal bevestigen.
4. Zoek andere filmpjes of foto's
Een beeld zegt meer dan duizend woorden, maar twee beelden zeggen vaak nog wat meer. Een gouden regel is dan ook: zoek meerdere foto’s of video’s van dezelfde gebeurtenis. Niet alleen geven die in sommige gevallen meer context of informatie over de omgeving, verschillende bronnen met verschillende beelden die op hetzelfde moment beginnen te circuleren, duiden vaak op een actuele gebeurtenis.
Maar hoe plaatsen we die beelden wanneer we weinig weten? In veel gevallen helpt het om in de zoekbalk gewoon in te geven wat we zien en horen. Neem nu het filmpje van enkele Russische soldaten die een warenhuis plunderen. In een video die viraal ging, werd weinig info gegeven. Ook uit de achtergrond - een rode muur, wat bomen een beetje sneeuw - konden we weinig opmaken.
Door eenvoudig "Russians", "Looting", "Store" of "Warehouse" in te voeren op de zoekbalk in Twitter (probeer dit ook in het Russisch of Oekraïens via Google translate), kwamen we al snel op een andere video die vanuit een gebouw aan de andere kant van de winkel werd genomen.
Op deze video zie je bijvoorbeeld een kleine, orthodoxe kerk en iets dat lijkt op een rondpunt . Verschillende mensen op Twitter beweren dat het om de zuidelijke stad Cherson gaat. Door de elementen samen te leggen, kwamen we bij de Eko-Markt, vlak bij het station van de stad uit. Nieuwsbronnen bevestigden ook dat de stad een dag eerder was ingenomen. Het was dus aannemelijk dat dit inderdaad om beelden van Russische soldaten in Cherson ging. Of de winkel ook daadwerkelijk geplunderd werd, hebben we niet opgeschreven omdat dat element niet aantoonbaar was.
De exacte locatie is op deze afbeelding te zien. De tekst gaat eronder verder.
Fouten en moeilijkheden
Voor elk verhaal dat te verifiëren valt, is er helaas ook een veelheid aan berichten die tussen de mazen van het net valt. Zo gebeurt het vaak dat een beeld gewoon te weinig info prijsgeeft om er verder onderzoek naar te kunnen doen. Een wazige foto of een filmpje in een generieke grasvlakte: soms kunnen we er zelf geen touw aan vastknopen. Die verhalen brengen we daarom ook liever niet.
Daarnaast blijft het bijzonder moeilijk om Oscarwaardige acteerprestaties te detecteren. Pas wanneer het misgaat, zoals Russische autoriteiten die duidelijk gemanipuleerde lichamen in enkele wrakken legden, kunnen we de alarmbel luiden. Maar nagaan of de tranen van Russische krijgsgevangenen oprecht zijn, is iets dat we vanuit Brussel met beperkte tijd en middelen onmogelijk kunnen doen.
Tot slot stellen ook deepfakes en professioneel gemanipuleerde beelden ons voor een steeds grotere uitdaging. VRT NWS probeert waakzaam te zijn, maar weet ook dat waar mensen werken, fouten gemaakt worden.