Aantal Russische banken wordt uit Swift gegooid: wat is dat betaalsysteem? En waarom is sanctie "nucleaire optie"?

Bij wie de Streamz-serie "De kraak" gezien heeft, zal de naam "Swift" wellicht een belletje rinkelen. Het verhaal gaat over een bende die het internationale betalingssysteem probeert te kraken om zo honderden miljoenen te stelen. 

Swift staat voor Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication en werd in 1973 opgericht door een groot aantal banken uit de VS en Europa, met de bedoeling om het internationale betaalverkeer te vergemakkelijken. Opmerkelijk: het bedrijf heeft zijn hoofdzetel nog steeds in Terhulpen nabij Brussel. Intussen zijn meer dan 11.000 financiële instellingen in meer dan 200 landen erbij aangesloten.

Kort gezegd is Swift een elektronische berichtendienst voor banken. Via het netwerk worden vertrouwelijke financiële gegevens, zoals betalingen en aandelentransacties, verstuurd en verwerkt. Swift voert niet zelf die betalingen uit, maar zorgt ervoor dat banken op een gestandaardiseerde en veilige manier onderling internationale transacties kunnen uitvoeren. Het is niet het enige systeem, maar wel veruit het meest gebruikte. In januari 2021 werden 42 miljoen berichten per dag verstuurd.

"Swift is echt een centrale spil in het internationale betaalverkeer", zegt Koen De Leus, hoofdeconoom bij BNP Paribas Fortis. "Als je geen toegang meer hebt, dan gaan je internationale betalingen gewoon niet meer kunnen doorgaan."

Swift is een coöperatieve die beheerd wordt door de aandeelhouders, zo'n 3.500 financiële instellingen. De banken, die voor het gebruik van Swift betalen, hebben dus zelf de controle over het bedrijf. De Nationale Bank van België speelt een belangrijke rol als hoofdtoezichthouder. Het bedrijf valt ook onder de Belgische wetgeving.

Swift zelf is neutraal, zo staat te lezen op de website . "Wij handelen altijd in het belang van onze leden en in lijn met onze missie om de integriteit en  de veerkracht van het wereldwijde financiële systeem te ondersteunen." De verantwoordelijkheid om sancties op te leggen ligt niet bij ons, maar overheden en wetgevers, zo luidt het.

In 2012 was er een gelijkaardig geval, waarbij Iran geviseerd werd vanwege zijn nucleaire programma. Het was toen ook de Europese Unie die Swift oplegde om Iraanse banken uit te sluiten. Swift zelf verwijst naar de Belgische overheid die bevestigde dat het bedrijf de Europese beslissing moest uitvoeren.

De beslissing om Russische banken uit te sluiten kwam er met steun van de Amerikanen. De Amerikaanse invloed bij Swift is groot, zo zeggen economen. Zo werden in 2018 enkele Iraanse banken buitengesloten nadat de VS (maar niet Europa) strengere sancties had opgelegd.

Dat een land geen toegang meer krijgt tot Swift, gebeurt zelden, maar er zijn wel precedenten. Naast Iran, gebeurde het ook met Noord-Korea en met Afghanistan na de overname door de taliban.

Het ontkoppelen van de Iraanse banken in 2012 legde de economie zo goed als lam. De export van olie, de belangrijkste inkomstenbron, daalde in enkele jaren tijd tot minder dan de helft. 

Economen zijn het er dan ook over eens dat de Russische economie zwaar getroffen zou worden als de banken uitgesloten worden van Swift. Internationale handel wordt dan zo goed als onmogelijk. De Russische munt, de roebel, zou wellicht instorten.

"We beseffen onvoldoende hoe belangrijk dat soort van achterliggende netwerken zijn", zegt Hans Dewachter, hoofdeconoom bij KBC Group. "Elke internationale betaling passeert vroeg of laat via een dergelijk kanaal. Als dat niet meer bestaat, ben je aangewezen op allerlei soorten van indirecte betalingssystemen met hoge kosten en grote onzekerheid."

"Veel Russische bedrijven zouden zeer sterk worden getroffen omdat ze afhankelijk zijn van de handel, denk maar aan alles van olie en gas. Dat wordt verhandeld op internationale markten en het wordt dan heel moeilijk om daarop te opereren. Nationaal kan je dat misschien even opvangen, maar internationaal niet."

"Dit gaat Rusland veel pijn doen", zegt ook Koen De Leus. Anderzijds is het natuurlijk een tweesnijdend zwaard. Ook Belgische en Europese bedrijven die handel drijven met Rusland zouden eronder lijden. De Russen zijn zeker niet onze belangrijkste handelspartner -Hans Dewachter spreekt over om en bij de 1,3 procent van ons bruto binnenlands product- maar in sommige sectoren, bijvoorbeeld de sector van diamant en edele metalen, zou het zeker gevoeld worden.

Als de toevoer van gas en olie uit Rusland stokt, zal dat de energieprijzen verder de hoogte in drijven. Bovendien zal de maatregel ongetwijfeld leiden tot onrust op de financiële markten. De grote economische gevolgen lijken de reden voor terughoudendheid bij sommige landen. Zo staat onder meer Duitsland lang op de rem.

Rusland uitsluiten van het financiële systeem wordt door velen gezien als de zwaarste sanctie in het arsenaal, vandaar "de nucleaire optie". Maar ligt de Russische president Poetin er echt wakker van? Het dreigement heeft hem alvast niet weerhouden om een grootschalige invasie van Oekraïne te beginnen.

"Op termijn toch wel, denk ik", zegt Hans Dewachter. "Dit is toch echt van wezenlijk belang voor je industrieel en economisch weefsel. Een uitsluiting van Swift betekent de facto geen internationale handel meer met Europa of de VS. Het maakt het leven er zeker niet gemakkelijker op voor Poetin."

“Je dreigt Rusland in de rol van paria te dwingen in de wereldeconomie. En een paria kan zich heel eigenaardig gaan gedragen", zegt Jan Van Hove, professor internationale economie aan de KU Leuven. Het gevaar bestaat dat Rusland in de richting van China wordt gedreven. "Daardoor dreig je een economische as tussen Rusland en China te krijgen, die probeert een alternatief te ontwikkelen voor de bestaande financiële werking van de wereldeconomie."

Rusland werkt overigens al een aantal jaar aan een eigen alternatief voor Swift. SPFS heet dat systeem en voorlopig wordt het vooral gebruikt door Russische banken onderling. Er zijn slechts een 20-tal buitenlandse banken bij aangesloten. Bij een verbanning uit Swift, zal Poetin wellicht proberen om dat systeem internationaal uit te breiden.