Eenzame vrouwenfiguren en indringende zelfportretten: ontdek (privé)kunst van Léon Spilliaert in Antwerpen

Léon Spilliaert (1881-1946), dat is de bijzondere kunstenaar uit Oostende die in geen enkele stroming thuishoort. Hij is bekend van zijn vaak geheimzinnige strand- en dijkgezichten, zijn fascinatie voor huis-, tuin- en keukenvoorwerpen zoals een kamerplant of een teil, en vooral van zijn bizarre zelfportretten. 

Anne Adriaens-Pannier is meer dan een half leven begaan met het werk van Spilliaert en kent de familie van de kunstenaar goed. “Met zijn dochter Madeleine heb ik meer dan 80 gesprekken gevoerd.” Voor het Antwerpse grafiekmuseum De Reede heeft curator Adriaens-Pannier nu zo’n 50 tekeningen en steendrukken van Spilliaert bijeengebracht, bijna allemaal uit privébezit. Een buitenkans om die te kunnen bewonderen.  

Adriaens-Pannier: “Spilliaert is geen schilder. Hij is een tekenaar. Zijn werk is intimistisch; je moet de tijd nemen om het te ontdekken. Als je dichtbij komt kijken, ontdek je heel wat. Met een fijn penseel en Oost-Indische inkt kon hij een droomwereld scheppen, met nu en dan wat kleuraccenten, en dat was het! Daarom werd hij ook niet geapprecieerd in zijn tijd…” 

“Spleen, melancholie, eenzaamheid”, dat waren de thema’s van zijn tijd, begin 20e eeuw. “Een beetje zoals nu,” trekt Adriaens-Pannier een parallel. Dat blijkt uit een reeks vrouwenfiguren van Spilliaert, niet bepaald flatterend. Akelig aandoende vrouwen in desolate landschappen, met gebalde vuisten. Of wrede femmes fatales met een man aan hun voeten, met de sarcastische titel "Amour", liefde. 

De eerste tekening van de expo is een aangrijpende afbeelding van “De dood en het meisje”, een thema dat ook in de muziek van Franz Schubert opduikt. De tekening is pas heel recent ontdekt en speciaal voor deze tentoonstelling gerestaureerd.

Niet minder dan 14 zelfportretten van Léon Spilliaert zijn er te zien in De Reede. Niet de grote werken, met een spiegel of een schildersezel, maar eenvoudige, spontaan uitgevoerde schetsen van zijn eigen hoofd. Zonder iets te verbloemen, met licht en schaduw haarscherp afgelijnd als bij een doodskop. In de oorlogsjaren voel je zijn beklemming. “Vaak valt het licht op zijn voorhoofd”, zegt Anne Adriaens-Pannier, terwijl de ogen holle gaten lijken. Op andere zelfportretten kijkt Léon Spilliaert de toeschouwer wel rechtstreeks aan met een doorborende blik.

Bijzonder is ook de reeks litho’s (steendrukken) die Spilliaert maakte bij gedichten van Maurice Maeterlinck, de enige Nobelprijswinnaar literatuur die ons land rijk is. Naast de litho’s zijn ook originele tekeningen en zelfs een schetsboek te zien. Spilliaert had met nog meer auteurs een band: “dichter Emile Verhaeren was zijn grote mentor”, zegt curator Adriaens-Pannier, en ook de Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig bestelde na zijn verblijf in Oostende vier werken van Spilliaert.

Het werk van Oostendse meester is te zien in alle grote Belgische musea en ook stilaan in het buitenland. Enkele jaren geleden was er bijvoorbeeld een grote Léon Spilliaert-tentoonstelling in Londen, ook samengesteld door Anne Adriaens-Pannier.

 “Zijn werk is origineel en wijkt af van wat in die periode is gemaakt. Wars van alle modes werkte hij gewoon verder. Hij had ook de moed om dieper in zichzelf te graven en zichzelf te verbeelden in psychologische portretten. Dat doet niemand anders.” 

Kunstenaars van nu, zoals Michäel Borremans, Luc Tuymans of David Claerbout zien in Spilliaert nog altijd een voorbeeld, besluit curator Anne Adriaens-Pannier.    

En ook dichters vinden inspiratie bij Léon Spilliaert. Paul Demets wijdt er zijn bundel "De landsheer van de Lethe" (2021) aan. Bij het werk "De wolk" uit 1902, dat ook in Museum De Reede te zien is, schreef Demets dit gedicht: