“De deur staat iets verder open voor een diplomatieke oplossing.” Dat zegt Oost-Europa kenner Jan Balliauw in VRT NWS Live na afloop van de ontmoeting tussen de Franse president Emmanuel Macron en zijn Russische ambtgenoot Vladimir Poetin. Macron heeft een driedubbele aanpak op tafel gelegd, wat leidde tot meer dan vijf uur onderhandelen. “Het diplomatieke proces zit eindelijk op het niveau waar het hoort te zijn.”
Week van de laatste kans voor Rusland en Oekraïne? "Diplomatiek proces eindelijk op het niveau waar het hoort te zijn"
Duitse bondskanselier Olaf Scholz naar Amerikaanse president Joe Biden. Franse president Emmanuel Macron naar Russische president Vladimir Poetin. Macron naar de Oekraïnse president Volodymyr Zelenski en vervolgens naar Scholz en de Poolse president Andrzej Duda. De voorbije dagen was het alle hens aan dek op het diplomatieke front om te voorkomen dat Rusland Oekraïne militair aanvalt.
Oost-Europa kenner Jan Balliauw schijnt in VRT NWS Live zijn licht op de vorderingen die zijn gemaakt.
Welke voorstellen heeft Macron bij Poetin op tafel gelegd?
“Macron gaat voor een driedubbele aanpak”, weet Balliauw. “Hij is bij Poetin gaan pleiten voor een snelle de-escalatie. Volgens het Elysée (de presidentiële ambtswoning in Frankrijk, nvdr) zou Poetin hebben toegezegd om de 30.000 Russische soldaten die zich momenteel in Wit-Rusland bevinden, na een militaire oefening – die is voorzien tot 20 februari – terug te trekken. Dat zou een teken van goede wil zijn.” Het Kremlin heeft intussen die toezegging tegengesproken.
Verder legde Macron de veiligheidsstructuur in Europa op tafel. “En dan vooral de plaats van een land als Oekraïne daarin. Macron heeft laten verstaan dat een soort van “Finlandisering” van Oekraïne op tafel ligt. Men zou naar een neutrale status voor Oekraïne gaan, maar dan wel met veiligheidsgaranties. Niet de veiligheidsgaranties die de NAVO biedt, maar andere.” Een heel moeilijke discussie volgens Balliauw, want Oekraïne heeft altijd te kennen gegeven dat ze lid willen worden van de NAVO, en daar niet van willen afwijken.
Ten slotte zet Macron volop in op het Minsk-akkoord, een stappenplan dat het conflict in Oost-Oekraïne moet de-escaleren. Dat duurt al sinds 2014, waarbij zeker 14.000 doden zijn gevallen. “Het Minsk-akkoord is tot nu toe een dode letter gebleven, maar Macron wil het terug tot leven brengen”, weet Balliauw. “Hij wil Oekraïne ervan overtuigen om het verdrag te implementeren.” Meteen de reden waarom Macron momenteel in Kiev is, waar een vermoedelijk moeilijk gesprek met president Volodymyr Zelenski plaatsvindt.
Waarom speelt Macron zo’n prominente rol in de diplomatieke onderhandelingen?
“Macron heeft – sinds hij president is geworden in 2017 – het contact met Poetin onderhouden”, verklaart Balliauw. “Hij heeft bovendien altijd een pleidooi gehouden om de dialoog met Rusland verder te zetten. Iets waar hij veel kritiek voor kreeg, maar dat hield hem niet tegen om Poetin onder meer met veel grandeur in het kasteel van Versailles te ontvangen. Hij heeft de deur met Rusland opengehouden.” Iets wat Poetin schijnbaar apprecieert, want hij noemde Macron “een kwaliteitsgesprekspartner”.
Ook de voorbije dagen heeft hij geluisterd naar wat Poetin te zeggen had. “Op de persconferentie na hun ontmoeting zei Macron dat er geen veiligheid in Europa is als Rusland zich niet veilig voelt.”
Dat Frankrijk momenteel voorzitter van de EU is, maakt het voor Macron makkelijker om vanuit die functie met Poetin in gesprek te gaan. Al gebeuren die onderhandelingen volgens de Franse president in nauwe coördinatie met onder meer de Duitse bondskanselier Olaf Scholz. “Meteen de reden waarom hij na zijn ontmoetingen in Kiev doorreist naar Berlijn, waar hij Scholz en de president van Polen Andrzej Duda zal spreken.”
“Ik denk wel dat Macron de onderhandelingen liever meer in tandem met Duitsland had gevoerd, zoals dat in 2014 gebeurde toen voormalig Frans president François Hollande en voormalig Duitse bondskanselier Angela Merkel samen naar Moskou trokken”, aldus Balliauw. “Daar zit momenteel toch wat ruis op de lijn.”
Waarom hield Duitsland zich zo lang op de achtergrond?
Omwille van verschillende factoren, verklaart Balliauw. “De Duitse regering is nieuw, en zoekt nog een beetje zijn weg. Bovendien zijn er binnen de verschillende partijen die in de regering zetelen, verschillende richtingen en meningen. Denk maar aan voormalig bondskanselier Gerhard Schröder die kandidaat is om in de raad van beheer van Gazprom te zitten, het Russisch staatsbedrijf dat instaat voor gasproductie en gasexport. Ook binnen de Groenen zijn er verschillende opvattingen over het leveren van defensieve wapens aan Oekraïne.”
Daarnaast is Duitsland zeer kwetsbaar. “Niet alleen importeert Duitsland meer en meer Russisch gas, het is ook een grote handelspartner van Rusland. Als er sancties komen, zullen niet de Amerikanen de gevolgen daarvan voelen, wel Europese landen – Duitsland in de eerste plaats.”
Zou voormalig bondskanselier Angela Merkel de zaken anders hebben aangepakt?
Toch wel, denkt Balliauw. “Angela Merkel had een zeg maar open connectie met Poetin. Bovendien spreekt ze Russisch, dat vereenvoudigde de gesprekken. Als Merkel er nog was geweest, had Duitsland waarschijnlijk een grotere rol in de onderhandelingen gespeeld.”
Al geeft Balliauw huidig bondskanselier Scholz nog wat marge: “Hij gaat op 15 februari naar Moskou. Hoe dan ook zie je dat het diplomatieke proces eindelijk op het niveau zit waar het hoort te zijn, namelijk het niveau van staatshoofden en regeringsleiders. Er zullen beslissingen op dat niveau moeten genomen worden, die gaan ministers van Buitenlandse Zaken te boven.”
Vormen de ontmoetingen van de voorbije dagen een kantelpunt?
De onderhandelingen tussen Macron en Poetin duurden meer dan vijf uur. “Een teken dat ze alles grondig hebben besproken”, zegt Balliauw. Amerika spreekt dan ook over een "glimmer of hope": een sprankeltje hoop. “Er is inderdaad een zogenoemde “window of opportunity”. De deur staat iets verder open voor een diplomatieke oplossing.”
Zondag 20 februari vormt daarbij een belangrijke deadline. “De militaire oefening in Wit-Rusland loopt dan af, de Olympische Winterspelen zitten er tegen dan op, en het zal koud genoeg zijn dat ondergronden en rivieren in Oekraïne bevriezen, wat de beweging van militaire konvooien bevordert.” Oftewel: een de-escalatie zal een dezer dagen moeten gebeuren. “Er moet snel duidelijkheid komen dat er een weg voorwaarts is. Poetin moet kunnen beslissen wat hem het meest winst zal opleveren: escalatie of de-escalatie.”
Spanning aan Oekraïens-Russische grens: een woordje uitleg
Rusland heeft de voorbije maanden tienduizenden soldaten samengebracht aan de grens met Oekraïne. Het Westen ziet dat als een vorm van agressie en vreest dat de Russische president Poetin Oekraïne wil binnenvallen.
Maar voor Poetin gaat het om een verdedigingsstrategie, omdat Rusland zich bedreigd voelt door de NAVO, het westerse militaire bondgenootschap dat de voorbije jaren alsmaar verder is uitgebreid naar het oosten, inclusief landen die voorheen tot de Russische invloedssfeer behoorden.
Rusland heeft daarom schriftelijke garanties aan de NAVO gevraagd dat landen als Oekraïne en Georgië nooit zullen toetreden terwijl ze die belofte wel kregen op een NAVO-top in 2008. Moskou wil ook dat de NAVO infrastructuur en militairen terugtrekt uit alle nieuwe lidstaten zoals Polen of de Baltische staten.
De Verenigde Staten en de NAVO hebben in hun antwoord duidelijk gemaakt dat ze over Russische gevoeligheden willen praten, zoals ontwapening in Europa of meer transparantie, maar ze herhalen dat Rusland niet kan bepalen wie wel of niet lid kan worden van het bondgenootschap.
Er is nog op verschillende niveaus druk diplomatiek overleg bezig tussen het Westen en Rusland om het conflict niet te laten escaleren. Maar tegelijk versterken de Verenigde Staten en de NAVO hun militaire aanwezigheid in Oost-Europa.
Gaan we naar een militaire confrontatie op het Europese continent met als inzet Oekraïne? Poetin lijkt de sleutel in handen te hebben. Hij bepaalt uiteindelijk hoe ver Rusland wil gaan om zijn zin te krijgen. Het Westen waarschuwt dat Rusland zware sancties staan te wachten mocht het overgaan tot een militaire escalatie.
