Futurisme in de Kempen: expo confronteert kunstenaars Jakob Smits en Jules Schmalzigaug

Ze hebben dezelfde initialen, J.S., maar de schilders Jakob Smits en Jules Schmalzigaug vormen wel een odd couple. Jakob Smits (1855-1928) zien de meeste mensen als “een heimatschilder van landschappen, boerenhutten, boerenmensen die aan het werk zijn,” zegt Piet Deceuninck, curator van het Jakob Smitsmuseum in Mol. “Maar dat is een te beperkte visie.” 

Jules Schmalzigaug (1882-1917), een telg uit een Duitse zakenfamilie in Antwerpen, staat bekend als “de eerste Belgische futurist”, volgens Deceuninck, met hyperkleurige, abstracte schilderijen die de moderne wereld en de chaos van de stad als het ware verklanken. Hij pleegde zelfmoord op zijn 34e in Den Haag.

Afgelopen herfst heeft de Vlaamse overheid nog een schilderij van Schmalzigaug aangekocht, “Ontwikkeling van een thema in Rood: Carnaval”. Het is nu een Vlaams Topstuk en zal te zien zijn in het vernieuwde Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen, dat op 25 september weer opengaat. Zolang hoeft u niet op uw honger te blijven. Het Jakob Smitsmuseum in Mol pakt uit met tientallen tekeningen en enkele schilderijen van Schmalzigaug, broederlijk tentoongesteld naast werken van Jakob Smits.

Hoewel Schmalzigaug een pak jonger was dan Smits, hadden ze een band. Een prachtig schilderij van Smits, een portret van een boer in profiel (zie afbeelding hier boven), hing in het ouderlijke huis van Schmalzigaug. Het is 70 jaar niet tentoongesteld en nu speciaal gerestaureerd voor de expo. 

De jonge kunstenaar Schmalzigaug kwam ook bij Smits op bezoek en werd door hem beïnvloed. Curator Piet Deceuninck raakte namelijk een lange brief op het spoor, waarin Schmalzigaug uit de doeken doet hoe hij zijn eigen atelier verbouwt om het licht op dezelfde manier te vangen als in het atelier in Mol, het “laboratorium van licht” van Smits. 

Schmalzigaug neemt die bagage mee naar het buitenland, naar Parijs of Venetië, waar hij de futuristen leert kennen. Leuk is een postkaart die hij stuurt naar Smits, “Agterbosch, Moll (Campine), Provinz Antwerpen” met een afbeelding van een futuristisch schilderij van de Italiaan Severini en woorden die aan Paul van Ostaijen doen denken: “Tu tu tu tu c’est rigolo”.

“Uitdrukking van kleur en van beweging. Interieur van de basiliek van San Marco” is zo’n futuristisch werk uit 1913 van Schmalzigaug, dat in Mol te bewonderen is. Een explosie van kleur. “Je ziet dat hij de wereld uit elkaar rafelt in fragmenten,” zegt Deceuninck. “Jakob Smits doet dat ook, maar zijn eindbeeld is dan weer reeël, evenwichtig, landelijk. Hun manier van werken is wel ergens dezelfde.” Samengevat: "Zo exuberant als dit is, zo verstild kan Jacob Smits zijn; zo raken de uitersten elkaar dan weer.” 

Overigens was het moderne, snelle leven niet afwezig in het werk van Smits, met treinen, stations of zelfs zoeklichten van luchtafweergeschut. Ook in hun vele tekeningen zijn verwantschappen tussen beide kunstenaars te zien: havenbeelden, steegjes, portretten, karikaturale “tronies”. Piet Deceuninck: "Soms weet je niet goed wat van wie is."

Een onopgelost mysterie is dat van een anoniem portret “le jeune artiste”, door Smits geschilderd. Een donkerharige, wat ziekelijk uitziende, warmgeklede man. Zou het Schmalzigaug kunnen zijn? Er is een zekere gelijkenis met foto’s. Het publiek mag meestemmen in Mol. 

Smits en Schmalzigaug, twee ogenschijnlijke tegenpolen. “Het ligt inderdaad niet voor de hand,” zegt Piet Deceuninck. “Er is een zekere vooringenomenheid dat je die twee niet kunt matchen. Wel, kom kijken. Je gaat met een ander idee naar buiten, hoop ik.”

De expo “Jules Schmalzigaug versus Jakob Smits“ van 6 februari tot 8 mei in het Jakob Smitsmuseum in Mol. Er is een bijzonder leuke audiogids met de stem van Guy Mortier, afkomstig uit Mol.