De btw voor elektriciteit gaat tijdelijk omlaag, zo heeft de federale regering beslist. Via je energiefactuur betaal je namelijk niet alleen voor het gas en de elektriciteit die je verbruikt, maar ook voor verschillende heffingen. Belastingen, eigenlijk, die dienen om beleid te financieren. Wij doen een poging om je factuur te ontleden, zoals ze nú (nog) is.
Jouw energiefactuur ontleed: wie steekt wat in die factuur en waarvoor dient het?
Er zijn drie grote delen in uw energiefactuur. Vooreerst de eigenlijke energiekosten, dat zijn de kosten van wat er uit uw stopcontact of uw gasleiding komt. Daarnaast zijn er de federale heffingen, dat zijn allerlei soorten belastingen die te maken hebben met federale bevoegdheden. En ten slotte zijn er de Vlaamse heffingen, die te maken hebben met Vlaamse bevoegdheden. Sommige heffingen zitten op het snijvlak en zijn moeilijker toe te wijzen, zoals u zult zien.
Sowieso is de energiefactuur, en zeker de elektriciteitsfactuur, een ongelooflijk kluwen van kostenposten waar ook experts nog in verloren lopen. Wat wij u hier presenteren, is een versimpelde versie, ook al lijkt het niet zo.
Bij de ontleding gaan we uit van een modelfactuur zoals die door de Vlaamse energiewaakhond VREG is opgesteld voor een gemiddeld gezin, op basis van de prijzen van januari 2022. De VREG werkt daarbij met een profiel dat internationale vergelijkingen toelaat. Voor elektriciteit wordt uitgegaan van een jaarverbruik van 3.500 kWh (kilowattuur), waarvan 1.600 dagverbruik en 1.900 nachtverbruik. Voor gas gaat het om een jaarverbruik van 23.260 kWh. U vindt de oorspronkelijke gegevens van de VREG hier voor elektriciteit en hier voor aardgas.
De kosten van je eigenlijke elektriciteitsverbruik, dus de kilowattuur die je verbruikt.
ODV staat voor openbaredienstverplichtingen: dat zijn maatregelen die de overheid oplegt om bepaald beleid te financieren. Die maatregelen worden aan verschillende partijen in de energiesector opgelegd (en duiken dus op verschillende plaatsen in de factuur op), die dat dan telkens doorrekenen aan u, de eindconsument. Hier gaat het om de verplichting van de energieleveranciers om de productie van hernieuwbare energie te ondersteunen. Ze moeten daarvoor jaarlijks een aantal steunbewijzen (certificaten) opkopen van producenten van bijvoorbeeld zonne-energie of WKK (warmtekrachtkoppeling: installaties die zowel warmte als elektriciteit produceren.)
De kosten die te maken hebben met de aanleg en het beheer van het elektriciteitsnetwerk: 140.000 km aan kabels en 3,5 miljoen elektriciteitsaansluitingen. Ook de installatie van digitale meters zit in deze kosten, net zoals de werking van distributienetbedrijf Fluvius.
Dit zijn heffingen die geïnd worden via de distributienettarieven van Fluvius maar op zich niets te maken hebben met het hierboven vermelde beheer van het netwerk. Via deze post wordt onder meer de financiële ondersteuning betaald van zonnepanelen en windmolens (op land, niet op zee) en ook een aantal sociale verplichtingen: de plaatsing van budgetmeters bijvoorbeeld en de rol van Fluvius als sociale leverancier. Dat laatste betekent dat Fluvius mensen die niet meer terecht kunnen bij hun commerciële leverancier (door wanbetaling bijvoorbeeld) moet overnemen als klant, tegen een speciaal tarief. Ook een deel van de vele energiepremies die Vlaanderen betaalt, bijvoorbeeld voor isolatie of voor warmtepompen, wordt via deze post betaald. Vroeger zat in deze post ook (het onderhoud van) de straatverlichting maar die kosten zijn intussen uit de factuur gehaald. Bij het luik "toeslagen" vinden we hier ook nog iets opvallends: via dit deeltje van de factuur wordt ook een bijdrage geïnd voor pensioenlasten van (ex-)werknemers van distributienetbeheerders.
Dit is de bijdrage aan het Energiefonds: een fonds dat de Vlaamse regering kan gebruiken voor onder meer de kosten van de VREG (de Vlaamse energieregulator), de vele energiepremies die Vlaanderen uitbetaalt, bijvoorbeeld voor isolatie of warmtepompen, en ook voor sociaal energiebeleid. In dat laatste zitten ondermeer de kosten voor de minimale levering van aardgas in de winter: van november tot maart kan het OCMW tussenbeide komen bij klanten die niet voldoende geld kunnen opladen in hun budgetmeter om te verwarmen.
Dit zijn de kosten van het hoogspanningsnet, dat wordt uitgebaat door netbedrijf Elia. U kent Elia van de elektriciteitsmasten (er zijn er ruim 21.000 in ons land) en de hoogspanningslijnen (ruim 5.500 km) die overal in het landschap te zien zijn. Dat is dus een ander (deel van het) elektriciteitsnet dan het distributienet, dat elektriciteit verdeelt op laagspanning. De hoogspanning is als het ware de snelweg van de elektriciteit, het laagspanningsnet zijn de kleinere wegen tot bij u thuis. Daar waar het net op laagspanning een Vlaamse bevoegdheid is, is het hoogspanningsnet federaal.
Dit zijn heffingen bovenop de hierboven vermelde netkosten van Elia. Deze post was vroeger groter want tot voor kort zaten hierin ook de kosten voor de aansluiting van de windparken op zee (de zogenaamde offshore windparken) en ook de subsidies voor die offshore windparken. Die beide kosten zijn sinds 1 januari overgeheveld naar de accijns, zie heffingen - federaal. Wat hier nog is overgebleven, zijn allerlei bijkomende kosten die Elia nog heeft en die het bedrijf doorrekent. Zo moet Elia ook bepaalde energiebesparende maatregelen vergoeden (bijvoorbeeld aan bedrijven die rechtststreeks op het hoogspanningsnet zitten) en specifieke belastingen betalen in sommige gemeenten. Dit zijn dus eigenlijk regionale en lokale kosten, maar omdat het toezicht hierop bij de CREG zit, de federale regulator, wordt dit doorgaans als een federale toeslag beschouwd. (Volgt u nog?)
Dit zijn een aantal kosten die sinds 1 januari 2022 hervormd zijn tot de veelbesproken accijns. (Een accijns is een soort belasting.) Met deze kosten wil de federale regering “spelen” in functie van de hoogte van de energieprijzen. Als die prijzen heel hoog staan, zou de accijns milderend werken en tijdelijk worden verlaagd of zelfs naar nul worden gebracht. Het geld van deze post dient om de werking van de CREG (de federale regulator) te financieren, de nucleaire sanering en voor een groot deel ook het sociaal tarief. Dat is het elektriciteitstarief dat veel lager ligt dan de marktprijs, voor mensen met een beperkt inkomen.
Deze belasting is de grote slokop op de factuur, na de energiecomponent zelf. En ook hét onderwerp van discussie nu: moet dit tarief verlaagd worden? De BTW is - momenteel nog - een heffing van 21% op alle onderdelen van de stroomfactuur, met uitzondering van een deel van de Vlaamse en de federale heffingen. Dat zal dus vanaf maart tijdelijk 6% worden.
De prijs voor het eigenlijke gas dat u verbruikt, bijvoorbeeld voor uw verwarming. Dit onderdeel van de factuur is de voorbije maanden spectaculair gestegen in prijs.
Alle kosten die de distributienetbeheerder heeft om het aardgas tot in uw woning te brengen. Dit zijn dus de kosten voor het aanleggen en onderhouden van het gasnet, dat 57.000 kilometer leidingen bevat en 2,2 miljoen aansluitingen. Ook de installatie van digitale meters en de werking van distributienetbedrijf Fluvius wordt via deze kosten betaald.
Dit zijn heffingen die worden geïnd voor ondermeer sociale verplichtingen die de overheid oplegt aan de distributienetbeheerder, zoals de plaatsing van budgetmeters en de rol van Fluvius als sociale leverancier. (Voor uitleg zie hierboven bij elektriciteit). Deze post heeft dus op zich niets te maken met de uitbating van het distributienetwerk voor aardgas maar wordt wel via dat tarief geïnd. Het is net als bij elektriciteit een onderdeel van de factuur dat dient om beleidskeuzes te financieren. De meeste beleidskeuzes hebben te maken met elektriciteit en veel minder met gas, en dus maakt deze post bij gas een veel kleiner deel uit van de totale factuur dan bij elektriciteit. En net zoals bij elektriciteit zit hier ook een deeltje pensioenbijdragen voor (ex-)werknemers van distributienetbeheerders.
Dit zijn de kosten voor de aanleg en het onderhoud van het netwerk van Fluxys, dat aardgas transporteert onder hoge druk. Wat Elia is voor elektriciteit, is Fluxys voor de gassector. Het bedrijf beheert 4.000 kilometer aan aardgasleidingen: die lopen van de plaats waar het aardgas aankomt, de haven van Zeebrugge bijvoorbeeld, tot bij de distributienetbeheerder. Net als Elia valt Fluxys onder de bevoegdheid van de federale regering, daar waar de distributienetbeheerders van aardgas (zie hierboven) onder de Vlaamse regering vallen.
Dit heette tot voor kort de federale bijdrage, sinds 1 januari 2022 is ook dit een accijns, net zoals bij de elektriciteitsfactuur. Deze heffing dient onder meer om de werking van de CREG te financieren en ook het sociaal tarief, het lagere aardgastarief voor mensen met een beperkt inkomen.
Net zoals bij elektriciteit is dit de grootste kostenpost op de aardgasfactuur, na de energiecomponent zelf. De BTW bedraagt 21% op alle onderdelen van de aardgasfactuur behalve een deel van de federale heffingen hier net boven.
Wat hebben we vandaag geleerd?
In de energiefactuur zitten bovenop de energiekosten zelf dus heel wat heffingen of belastingen die dienen om beleid te financieren. Onderstaande grafiek maakt duidelijk hoe groot het aandeel is van de energiekosten en hoe groot het aandeel van bijkomende heffingen van onze beide overheden, Vlaams en federaal. Bij de federale heffingen weegt vooral de BTW heel zwaar door.
Duidelijk is ook dat vooral bij elektriciteit er heel wat bijkomende heffingen zijn. Toen de elektriciteitsprijs nog niet zo hard gestegen was, waren de heffingen zelfs het grootste deel van de factuur, groter dan de elektriciteitskosten zelf.
Zoals al even vermeld, is dat omdat heel veel beleidskeuzes die met de energietransitie te maken hebben, in de elektriciteitsfactuur zitten : ondersteuning van allerlei vormen van hernieuwbare energie, premies voor allerlei energiebesparende maatregelen.
Weg uit de elektriciteitsfactuur? Weg uit de factuur sowieso?
De discussie leeft of die kosten niet beter moeten worden verdeeld tussen de elektriciteitsfactuur en de gasfactuur. Tenslotte wil de overheid zo veel mogelijk weg van fossiele brandstoffen (zoals aardgas) en stimuleert ze de elektrificatie van bijvoorbeeld verwarming of transport. Dan is het niet logisch dat je elektriciteit meer belast dan aardgas.
Daarnaast leeft de bredere discussie of je de kosten voor allerlei beleidsmaatregelen niet sowieso uit de energiefactuur moet halen, of dat nu de elektriciteitsfactuur of de aardgasfactuur is. Je zou die beleidskeuzes dan kunnen financieren via de algemene middelen van de overheid. Maar dat zijn politieke beslissingen waar vaak over gepraat wordt, maar waar voorlopig nog maar kleine stappen worden gezet.
