Vier klimaatexperten keken naar de film "Don’t look up" over dreiging verwoestende komeet: dit is wat ze ervan vonden

Klimaatwetenschappers zijn net mensen: ook zij kijken al eens televisie. En een bel- en mailronde van VRT NWS leert dat ook zij tijdens de feestperiode met belangstelling naar de nieuwste Netflix-hit "Don't look up" hebben gekeken.

Daarmee zijn ze enkele van de vijftig miljoen Netflix-kijkers die de film aan de buis wist te kluisteren. De film is daarnaast trouwens ook gewoon in de filmzaal te bekijken. Het verhaal? Twee wetenschappers, vertolkt door Leonardo DiCaprio en Jennifer Lawrence, ontdekken een komeet die op de aarde af stevent, maar slagen er niet in om het grote publiek te overtuigen van het gevaar. Noch de Amerikaanse president, noch de media nemen hun waarschuwingen serieus.

De komeet, en de dreigende rampspoed die die zal veroorzaken, is een amper vermomde metafoor voor de klimaatverandering. Voor NASA-klimaatwetenschapper Peter Kalmus was het allemaal erg herkenbaar. “Dit is de waanzin die ik elke dag zie”, schreef hij in een opiniestuk voor de Britse krant The Guardian.

Maar de film schetst wel een erg Amerikaanse realiteit. De president lijkt zo uit de Trump-familie weggelopen en de al te vlotte televisiepresentatoren hebben het liever niet te veel over moeilijke wetenschap. Hoe kijken Belgische klimaatwetenschappers daar eigenlijk naar? Hebben zij zich ook herkend in "Don't look up"? We vroegen het aan vier van hen.

In de film duurt het wekenlang voor de wetenschappers de Amerikaanse president, gespeeld door Meryl Streep, kunnen overtuigen om in te grijpen. En ja, ook in de realiteit gaat het traag.

“De wetenschap kan wel zeggen dat we moeten stoppen met de uitstoot van broeikasgassen, maar economisch gezien is zo’n abrupte verandering heel moeilijk. Dat kost tijd”, zegt Niels Souverijns. “Politici worden beïnvloed door verschillende belangengroepen, de publieke opinie, hun achterban… Daardoor kiezen ze vaak voor een voorzichtige aanpak op de korte termijn. Investeren in klimaatneutrale oplossingen op de lange termijn, vraagt heel veel moed.”

Hoe er toch wat beweging in de zaak zou kunnen komen? Rozemien De Troch zag "Don't look up" op kerstavond, de eerste dag dat hij beschikbaar was op Netflix. Ze pleit voor kortere lijntjes tussen de wetenschap en de politiek, zodat die voortdurend kunnen overleggen. “De film toont hoe belangrijk en relevant een adviserend klimaatpanel zou kunnen zijn, met klimaatexperten die in nauw contact staan met het beleid.”

Er zijn nochtans ook lichtpuntjes. Frank Deboosere verwijst naar de Europese klimaatambities. “Europa vertoont moed, maar België blijft achter. We zouden een tandje bij moeten steken.” Souverijns ziet dan weer dat de geesten stilaan draaien. “Kijk naar de klimaattop in Glasgow. Of naar bedrijven: daar komt het duurzaamheidsthema tegenwoordig overal terug.”

Toch wil Deboosere nog aanstippen dat het fout is om enkel naar de politiek te kijken. De oplossingen moeten van ons allemaal komen. “Het volstaat niet om één keer per jaar de verwarming een graad lager te draaien of een halfuur het licht uit te doen en verder business as usual te blijven doen, volop vlees te blijven eten en te vliegen naar de andere kant van de wereld. Dat stoot massaal veel broeikasgassen uit.”

In "Don't look up" schuiven de gefrustreerde wetenschappers aan bij een populaire televisieshow, in de hoop dat ze op die manier de bevolking kunnen waarschuwen voor wat komen gaat. Maar ook daar vangen ze bot. Hun boodschap wordt te moeilijk en te negatief bevonden door de presentatoren. 

Hoe zit dat bij ons? Doen de media genoeg inspanningen om het klimaat onder de aandacht te brengen? “Sommige mensen hebben er stilaan genoeg van, maar we moeten vooral blijven kloppen op dezelfde nagel”, vindt Frank Deboosere. Hij heeft de belangstelling voor het thema de laatste jaren zien toenemen.

Toch blijft klimaatverslaggeving een delicate zaak. “De media moeten bij elk thema zowel pro als contra aan bod laten komen. Maar wanneer duidelijk wordt dat het tegenstandpunt niet ondersteund wordt door de wetenschap, mag je daar niet evenveel aandacht aan blijven besteden. Anders weet de kijker ook niet meer wat die ervan moet maken.” Het onderwijs heeft daar ook een rol te spelen, vindt Deboosere. “Op dat vlak heb ik goede moed, de jonge generatie is veel meer doordrongen van het feit dat er iets aan de hand is met de planeet.”

“Zeker de laatste jaren komt klimaatverandering wel meer en meer in het nieuws”, vindt ook Souverijns. “In de reguliere pers verschijnt er iedere week wel een artikel over. Ik merk dat de klimaatverandering daardoor wel leeft bij de mensen, zeker als ze er nog eens rechtstreeks mee in contact komen, bijvoorbeeld bij de overstromingen deze zomer.”

Toch is het belangrijk dat de berichtgeving niet beperkt blijft tot die rampen, vindt De Troch. "Meer berichtgeving over de processen en de oorzaken die spelen bij het klimaatprobleem, lijkt me wel nuttig. Bijvoorbeeld bij de rol van broeikasgassen, terugkoppelingmechanismen (die de opwarming versterken), of het belang van adaptatiemaatregelen."

Ze blijft het moeilijk vinden om te praten over klimaatproblemen, zowel naar het grote publiek toe (via de media) als naar de beleidsmakers. “In het bijzonder de ernst van het probleem. Het is een evenwicht zoeken. Je wil de wetenschappelijke feiten communiceren zonder te veel angst op te wekken. Want dat werkt volgens mij verlammend.”

Dat die boodschap zo moeilijk verkocht raakt, leidt tot frustratie. Bij de wetenschappers in "Don't look up", maar ook bij de Belgische klimaatwetenschappers.

“Zeker als vrouwelijke klimaatwetenschapper die niet gehoord wordt, of pas wanneer het al te laat is”, zegt Valerie Trouet. "Je wil het soms van de daken schreeuwen uit wanhoop voor het gebrek aan actie. Maar ik besef ook dat dat geen effect heeft, of zelfs averechts werkt. “We’ve been trying to tell you this whole time, it’s right there, zegt Dr. Mindy (de klimaatwetenschapper die gespeeld wordt door DiCaprio, nvdr) wanneer de komeet zichtbaar wordt. Dat vat het goed samen.”

Trouet vond de film een goed voorbeeld van hoe je klimaatcommunicatie kan aanpakken, en "een uitzonderlijk goed staaltje van storytelling". "Zelfs ik, als klimaatwetenschapper, zou moeite hebben om een documentaire van twee uur over de klimaatcrisis in één keer uit te zitten. Maar ik heb me geen moment verveeld met "Don't look up". Het verhaal en de humor sleuren je mee, terwijl de boodschap wel degelijk doordringt."

“Het ongeloof blijft heel groot”, vindt Frank Deboosere. “Zelfs vandaag nog kreeg ik op de sociale media een reactie dat het allemaal niet zo erg is, dat klimaatverandering van alle tijden is en dat we de mensen niet zo veel schrik moeten aanjagen. Voortdurend gebeurt dat, terwijl de wetenschappelijke wereld het echt wel eens is en er zelfs Nobelprijzen voor klimaatwetenschap worden uitgereikt. Dat is soms om moedeloos van te worden.” 

Hoe hij daarmee omgaat? “Als zulke meningen beleefd geformuleerd zijn, probeer ik wel een vriendelijk antwoord te geven. Dan verwijs ik door naar websites waar ze meer informatie vinden. Anders blijven zulke mensen toch maar in hun eigen informatiebubbel zitten.”

In "Don't look up" barst het personage van Jennifer Lawrence, een jonge onderzoekster, live op televisie in woede uit. “We gaan er allemaal aan”, schreeuwt ze, voor ze weggeleid wordt.

Maar laat dat nu net het punt zijn waarover de vier klimaatexperten die we contacteerden, het roerend eens zijn. Of liever, roerend oneens met de film. Want nee, we staan niet op het punt te sterven.

“Ik voel wel vaak angst of frustratie door het gebrek aan actie, of doordat ik het gevoel heb niet gehoord te worden”, zegt De Troch. “Maar we’re all gonna die, dat gevoel speelt niet zo bij me.”

“Doemdenken heeft nooit iemand geholpen”, vult Deboosere aan. “Het is nooit te laat en we hebben de wetenschap en de technologie aan onze kant.” Deboosere en Souverijns wijzen erop dat het niet zomaar eindigt als we de doelstellingen van bijvoorbeeld anderhalve graad opwarming niet halen. “Ik ben er zeker van dat we langzaam maar zeker de omschakeling zullen maken”, zegt Souverijns. “De vraag is waar we uiteindelijk zullen eindigen. Twee graden? Drie? Vier? Maar zelfs extreme opwarming zal niet het einde van de wereld betekenen.”

Laat ons vooral niet wachten tot we de komeet zien om in actie te komen, vraagt Trouet. “Voor mij komt de boodschap op het einde van de film, wanneer de familie Mindy samen rond de tafel zit en het einde voelt naderen. 'Het ding is… we hadden het echt wel allemaal hé', zegt hij daar.”