Amper 25 en al adviseur van de VN en YouTube in de strijd tegen fake news: "Net als bij virus, kan je verspreiding vals nieuws stoppen door psychologisch te vaccineren"

Klimaatontkenning, complottheorieën over de Amerikaanse verkiezingen en uit de duim gezogen verhalen over coronavaccins:  het zijn boeiende tijden voor Rakoen Maertens. De 25-jarige UGent-alumnus uit Beernem doctoreert aan de Britse universiteit van Cambridge onder de vleugels van de Nederlandse professor Sander van der Linden, één van de autoriteiten in de psychologie achter misinformatie. Die reis over het kanaal heeft Maertens geen windeieren gelegd: zo stond hij vorig jaar achter het roer bij de ontwikkeling van een computerspel dat de Britten moet wapenen tegen misinformatie. Vandaag de dag adviseert hij ook de Verenigde Naties en internetgiganten zoals YouTube en Google.

"Ik vind het zelf ook wel straf, want het overkomt je ook maar", vertelt hij aan de telefoon bij Radio 2. "Plots sta je daar met belangrijke mensen te praten. Maar ik doe het met plezier en mijn ambitie reikt verder. In het begin was ik wel zenuwachtig, maar ondertussen ben ik het al gewoon. Als er nieuwe ontwikkelingen zijn in een onderzoek, moet je dat wel op de juiste manier overbrengen. Dan voel je die druk wel om juist te communiceren en ervoor te zorgen dat de andere persoon je goed begrijpt."

Met zijn collega’s van het Social Decision-Making Lab aan Cambridge onderzoekt Maertens hoe je mensen kan wapenen tegen misinformatie. "Eenmaal je iets gelooft wat onwaar is, is het heel moeilijk om die schade ongedaan te maken", vertelt hij. "Als je mensen leert hoe ze fake news kunnen herkennen, kan je hen op lange termijn beter beschermen. We gebruiken daarom vaak een vaccin als metafoor: net zoals bij een virus, kan je de verspreiding van vals nieuws stoppen door mensen psychologisch te vaccineren. We creëren interventies, games en berichten om mensen aan te leren hoe ze zich kunnen wapenen tegen misinformatie."

Waarom zijn we nu zo gevoelig aan misinformatie? “Er zijn een aantal menselijke mechanismen die in deze wereld met te veel informatie problematisch kunnen zijn”, zegt Maertens. “We willen tot een groep behoren en onze medemens beschermen. Daardoor bereikt negatief nieuws ons sneller. Je gelooft het ook sneller als je iets regelmatiger ziet of hoort. Doordat we te veel informatie krijgen, wordt het ook steeds moeilijker om er de juiste dingen uit te halen.” Fake news helemaal laten verdwijnen is onmogelijk, voegt hij toe, “Het zal enkel meer en complexer worden. Misleidend en fake news zijn er altijd geweest, maar op dit moment is het erg grootschalig en heeft een grotere impact.”

De belangrijkste tips? "Kijk naar de bron en laat je niet vangen door de titel", stipt Maertens aan. "Die wordt vaak gebruikt om een soort emotie op te wekken en je interesse aan te wakkeren. Let dus ook op de inhoud van het bericht: zelfs als iets betrouwbaar lijkt, is het belangrijk om de informatie te dubbelchecken op een andere website."

En ook voor de media heeft Maertens raad: "Er zijn verschillende manieren waarop je een soort van "boosterprik" kan geven. Wijs regelmatig op de technieken die gebruikt worden bij fake news. Zo raken mensen ermee bekend. Dat heeft meer effect dan focussen op individuele berichten."