Op reis met Vlaamse meesters: Alleen in het spiegelende water is Brugge nog te zien zoals het was

Fin-de-siècle-schilder Fernand Khnopff beleefde zijn kinderjaren in een herenhuis aan de Brugse grachten. Op zijn zevende verhuisde hij met zijn ouders naar Brussel. Nog één keer zou hij terugkeren, voor een erfeniskwestie. Er wordt verteld dat hij die ene keer een donkere bril gedragen heeft omdat hij niet wilde zien hoe de stad veranderd was. De kunstenaar was zo gehecht aan zijn herinneringen van de oude stad dat hij ze niet wilde laten vergallen door de realiteit.

Tussen 1902 en 1905 schiep Khnopff het Brugge uit zijn herinneringen in een groot aantal tekeningen met pastel, potlood, houtskool of krijt. Er was één constante: het water  en het evenbeeld van de stad in het spiegelende water. Het dromerige water roept de geest op van de stille stad, en tegelijk van tijdloosheid wars van de vooruitgang waaraan Khnopff zo'n hekel had. Het Brugge zoals dichter Rainer Maria Rilke het aan het eind van de negentiende eeuw beschreef:"stil en huilerig en geluidloos als een droom". Een stad waar geen levende ziel is te bekennen, geen teken van moderne ontwikkeling, waar het altijd schemert of mistig is. Alleen in het spiegelende water is Brugge nog te zien zoals het was, zoals het hoorde te zijn.

Voor de tekening "Weerspiegeling" uit 1902 gebruikte Khnopff een gezichtspunt vanop een van de bruggen over de reien in de Mariastraat. Zoals vaak baseerde hij zich op foto's of prentkaarten.  Een meticuleus uitgevoerde gotische gevel is te zien van het middeleeuwse Sint-Janshospitaal, ooit de grootste stedelijke instelling voor zieken en armen. Khnopff gebruikte zijn bekende compositietechniek. Hij sneed de kop van het gebouw af en gaf zo genoeg plaats voor de reflectie in het water.  Alles liet hij baden in gedempte monochrome kleurtinten met vooral veel grijs.

De gevel van het Oud Sint-Janshospitaal is in ruim honderd jaar niet of nauwelijks veranderd.   In 1977 heeft de laatste patiënt het oude hospitaal met een geschiedenis van 800 jaar verlaten. Het middeleeuwse complex is nu één groot museum met onder meer een collectie medische instrumenten, een historische apotheek en kruidentuin. Het gezichtspunt vanop de brug is ook nu feilloos te herkennen, net als de spiegeling in het water. Al werkt de laatste beter op een verlaten, mistige dag.

'Weerspiegeling" maakt deel uit van het tweeluik "Geheim-Weerspiegeling". Twee schijnbaar totaal verschillende tekeningen bracht Khnopff samen in een zelf ontworpen verguld kader. Op "Geheim" tekende hij met kleurpotlood een mysterieuze vrouw die naar haar versteend evenbeeld kijkt. Het lijkt of ze het beeld, of het kan ook een masker zijn, het zwijgen wil opleggen.

Fernand Khnopff rekende zich graag bij het symbolisme. Kunst moest een symbolentaal zijn voor het onbewuste en het onzegbare, een zoektocht naar de verborgen ziel der dingen. Velen hebben zich het hoofd gebroken over de onmiskenbare associatie die Khnopff tussen beide tekeningen wilde aangeven: een vrouw die zich spiegelt en een stad met haar spiegelbeeld. De verklaring situeert zich altijd weer ergens tussen de eenzaamheid van de mens en de hunkering naar een mooiere wereld. Het past bij de figuur van Khnopff. De aristocratische dandy die zich bewoog in de betere kringen, maar tegelijk een eenzaat was. De man die pas op latere leeftijd een huwelijk van korte duur aanging en voor zichzelf een excentrieke villa liet ontwerpen. De man die het Brugge uit zijn kindertijd bleef idealiseren.

Brugge zien in het spiegelende water kan op vele plaatsen. Maar als Khnopff een gids kan zijn. Hij tekende ook de spiegeling van de Groenerei, het Minnewaterpark of het water aan de ingang aan het Begijnhof. Al is het beter niet stil te staan bij de gedachte hoe de raadselachtige schilder zou hebben geoordeeld over het toeristische Brugge van vandaag.