De politieke strategie van Poetin - Jan Balliauw

Jan Balliauw is diplomatiek en militair redacteur bij VRT Nieuws. Hij was enkele jaren correspondent in Moskou.

In het centrum van Jekaterinenburg zou je niet zeggen dat de Russen op het punt staan een nieuw parlement te kiezen. In de derde stad van Rusland, het industriële hart van het land, zie je nauwelijks verkiezingsaffiches. Een week voor de verkiezingen is het centrale plein ingenomen door een groot concert voor de 30ste verjaardag van de plaatselijke rockclub.

De gouverneur van de regio, lid van regeringspartij Verenigd Rusland, heeft het betaald en tijdens het concert roepen de presentatoren het publiek op ‘de onzen’ te kiezen. "Mensen uit de Oeral," verduidelijkt organisator Oleg Fendelfeld, "Het concert heeft geen politieke betekenis." De gouverneur laat zich zelf wel even zien op het podium, maar hij verlaat het plein al snel als het plots begint te regenen.

Als ik met enkele jongeren praat, zeggen ze bijna allemaal dat ze hier alleen maar zijn voor de muziek.

De rockmuziek speelde in de jaren tachtig een belangrijke politieke rol, en zorgde mee voor de ondermijning van het communisme. De rockclub van Sverdlovsk (de Sovjetnaam van Jekaterinenburg) was toen even belangrijk als die van Moskou en Sint-Petersburg en er ontstonden belangrijke groepen zoals Tsjaif, Agatha Christie en Nautilus Pompilius.

De zanger van Tsjaif, Vladimir Tsjagrin, vertelt me lachend dat hij in 1985 als een van de weinigen weigerde deel te nemen aan de verkiezingen omdat er geen keuze was. Het leverde hem veel problemen op met de lokale communistische autoriteiten.

Nu ziet hij die noodzaak niet, want hij vindt dat er een grote vrijheid is gekomen in zijn land en er voldoende keuze is tijdens de verkiezingen.

De jongeren op het plein lijken daarentegen niet al te enthousiast over de politiek. "Ik ga vermoedelijk stemmen maar hoop vooral dat het niet slechter wordt," zegt een jonge vrouw. Een andere vrouw zegt dat ze zeker niet gaat stemmen. Een jonge man vertelt me schoorvoetend dat hij verandering wil in het land, maar dat hij niet verwacht dat die er met deze verkiezingen zullen komen.

"De uitslag ligt vast en er zal niets veranderen," zegt burgemeester Jevgeni Roizman van Jekaterinenburg met grote stelligheid. "De basis van ons politiek systeem zal blijven bestaan: om in het parlement te geraken, moet je afspraken met de zittende macht maken en voldoen aan hun voorwaarden, anders lukt het niet."

Roizman kijkt vanuit zijn kantoor in het imposante stadhuis uit op het plein waar de rockmuzikanten optreden en Lenin nog altijd fier op zijn voetstuk staat. Roizman is een vreemde eend in Rusland, niet alleen omdat hij onder het communisme in de jaren tachtig in de cel heeft gezeten voor fraude en van een harde aanpak van drugs zijn handelsmerk heeft gemaakt.

Hij werd tot ieders verrassing in 2013 gekozen tot burgemeester van de derde stad van Rusland, ook al kwam hij niet op voor Verenigd Rusland. Hij is de enige burgemeester in Rusland die geen lid is van de regeringspartij.

Roizman geeft toe dat hij niet veel bewegingsruimte heeft door de verticale machtsstructuur die president Poetin heeft uitgebouwd. "Ik moet alles afhandelen met de gouverneur van de regio en kan niets rechtstreeks met Moskou regelen," zegt hij. Naast hem staat een city manager, wel een lid van Verenigd Rusland, en die beslist over de financiële middelen waardoor Roizman ook op lokaal vlak aan handen en voeten is gebonden.

Hij probeert dat deels te omzeilen door iedere vrijdag inwoners te ontvangen die hem hun problemen komen voorleggen. Zo kan hij zich tonen als een politicus die dicht staat bij de kiezers en aandacht heeft voor hun noden. Roizman lijkt niet wakker te liggen van de onveranderlijkheid van het systeem. "Ik ben geen oppositielid. Als ik mij zou bezighouden met de verandering van de macht, zou ik niets kunnen doen. Daarom probeer ik samen te werken met de zittende macht, maar ik wil er zelf geen deel van uit maken. Zo kan ik toch met hen werken, en hoef ik mij niet te veel aan hen aan te passen."

Ruim vier jaar geleden ontstond na de parlementsverkiezingen totaal onverwacht een stevige protestcampagne tegen Poetin, die enkele maanden later opnieuw tot president wilde verkozen worden. De massale fraude tijdens de parlementsverkiezingen werd gedocumenteerd met smartphone-opnames van gewone burgers die razendsnel via sociale media werden verspreid en zo door veel Russen konden worden bekeken.

Bij winterse temperaturen die ver onder nul lagen, kwamen toch nog tienduizenden op straat om te betogen. Het waren voornamelijk stedelingen, lid van de nieuwe, snel opklimmende middenklasse, die dankzij Poetin hun levensstandaard pijlsnel hadden zien stijgen waardoor ze de smartphones konden aanschaffen waarmee ze zijn bewind ondermijnden.

Ze vonden dat het tijd was om hun leven zelf in handen te nemen en niet meer te laten bepalen door enkele individuen in het Kremlin. De protestbeweging had evenwel geen echte doorgewinterde leiders en de rest van Rusland volgde de stedelingen niet. De vrees voor de anarchie van de jaren negentig was sterker dan de vrees voor de toekomst mocht het beleid niet wijzigen.

Nu vier jaar later is er van een dergelijke oppositiebeweging geen sprake meer. Meteen na zijn aantreden als president versterkte Poetin de greep van de overheid op politieke activiteiten. De meisjes van Pussy Riot vlogen in de cel omdat ze een anti-Poetin liedje hadden gezongen in de kathedraal van Moskou.

Er kwamen strenge betogingswetten. NGO’s die met hun zoektocht naar verkiezingsfraude hadden bijgedragen aan de oppositiebeweging, kregen het stempel ‘buitenlandse agent’ waardoor ze in de ogen van veel Russen niet meer geloofwaardig waren.

Aleksej Navalni, een van de jonge oppositiepolitici die plots de feitelijke leider van de anti-Poetin beweging was geworden, zag zijn broer in de gevangenis verdwijnen. Zelf moest hij een aanzienlijke tijd in huisarrest doorbrengen. Boris Nemtsov, een andere oppositiefiguur, werd zelfs vermoord in de nabijheid van het Kremlin, een van de best bewaakte plaatsen ter wereld. Toch is de moord nog altijd niet opgelost.

"De Russen zijn intern geëmigreerd," zegt politiek filosoof Sergej Mosjgin me in Jekaterinenburg. Hij doet onderzoek naar trends bij de Russische bevolking. Volgens hem laten de Russen de nationale politiek voor wat die is, ze concentreren zich nu vooral op concrete zaken zoals de problemen in de gezondheidszorg door de sluiting van veel poliklinieken.

Dat blijkt ook uit de peilingen. Veel Russen zijn niet geïnteresseerd in deze verkiezingen. In een recente peiling van het onafhankelijke Levada-instituut zei maar 20 procent dat ze zeker gingen stemmen, 22 procent twijfelden nog.

Dezelfde peiling toonde aan dat de populariteit van de partij Verenigd Rusland onder alle Russen is gedaald van 39 naar 31 procent. Maar onder de kiezers die gaan stemmen, ligt het percentage rond de 50 procent.

Precies daar knelt het schoentje. Het lijkt een beetje een perverse strategie om een partij met een dalende populariteit toch aan veel stemmen te helpen: zorg dat zo weinig mogelijk mensen gaan stemmen. Maar dat lijkt net een van de redenen waarom de verkiezingen zijn vervroegd. Zo was er nauwelijks tijd om campagne te voeren. In augustus zijn veel Russen met vakantie. Op het einde van de maand trekken ze massaal de bossen in om champignons te plukken.

Nieuwe betrouwbare cijfers zullen we overigens niet meer krijgen, want na de desastreuze peiling voor Verenigd Rusland kreeg ook het Levada-centrum het label van buitenlands agent, waarna de organisatie liet weten dat ze zo niet verder kon werken.

Het gebrek aan interesse van de Russische kiezers is natuurlijk ook niet zo vreemd. Ze gaan er van uit dat Verenigd Rusland toch voldoende zetels zal halen in de Doema, welke stem ze ook uitbrengen.

Toch zijn er ook maatregelen genomen om deze verkiezingen transparanter en competitiever te maken, vooral dan om een herhaling van de betogingen in de winter van 2012 te voorkomen.

Zo is het hoofd van de Centrale Kiescommissie vervangen door de als liberaal bekend staande Ella Pamfilova, die in 2000 nog de eerste vrouwelijke presidentskandidaat was (ze kreeg 1 procent van de stemmen). Pamfilova heeft gezegd dat ze ontslag zal nemen als ze veel verkiezingsfraude zou vaststellen.

Er kunnen ook meer partijen deelnemen aan de verkiezingen dan vorige keer. En deze keer wordt opnieuw de helft van de zetels verkozen volgens het meerderheidsstelsel (winner takes all), om een grotere band te creëren tussen afgevaardigden en lokale kiesdistricten.

Maar het is ook een goede zaak voor Verenigd Rusland want voor die zetels kunnen de kandidaten, vaak lokale machthebbers, hun naamsbekendheid uitspelen en hoeven ze zich tijdens de campagne niet zo uitdrukkelijk onder de vlag van de onpopulaire partij te scharen.

President Poetin doet alsof hij een onafhankelijk toeschouwer is. Hij mag geen campagne voeren en wordt zo ook niet bezoedeld door de afkalvende populariteit van Verenigd Rusland. De partij gebruikt de president wel in de campagne. Ze etaleert zich als de partij die samen met de president wil werken aan de toekomst van Rusland.

De populariteit van Poetin ligt dan ook nog altijd hoog, ze schommelt rond de 80 procent. Veel Russen blijven een onderscheid maken tussen Poetin en de andere politici. "De politici van Verenigd Rusland zijn monsters, demonen,’ zegt een oudere man in de stad Asbest waar in een grote openluchtmijn asbest wordt ontgonnen. Maar de man zegt er meteen bij dat Poetin voor hem niet behoort tot die partij, dat hij er als het ware boven staat.

De zware problemen die Rusland kent, worden Poetin niet aangewreven. De economische crisis, met vorig jaar een daling van het inkomen met bijna 10 procent, is de schuld van de lagere echelons.

Premier Medvedev heeft het verkorven bij de Russen, onder meer nadat hij tegen leraars had gezegd dat ze maar beter een andere baan konden gaan zoeken. Tegen een gepensioneerde dame op de Krim liet hij zich ontvallen dat er geen geld meer was om de pensioenen aan te passen aan de inflatie.

Russen leggen ook niet de band tussen de economische crisis en de buitenlandse avonturen van Poetin. Volgens de televisiezenders in Rusland is het Westen begonnen aan een offensief tegen Rusland en is dat de oorzaak van alle problemen.

De Russen zitten in verdedigingsmodus. Van iedereen wordt verwacht inspanningen te leveren om het vaderland te verdedigen tegen het Westen. Op dat moment kan je moeilijk je beklag doen over een dalende levensstandaard.

Deze verkiezingen lijken ook een voorspel voor de presidentsverkiezingen die nu zijn gepland in 2018. Poetin verving een groot deel van zijn naaste medewerkers. Zo kreeg stafchef Ivanov, een langdurige vriend van Poetin, te horen dat hij plaats moest ruimen voor zijn jongere adjunct.

Ook de minister van Spoorwegen, Jakoenin, moest opstappen. De president verzamelt rond zich uitvoerders die Poetin alleen maar gekend hebben als leider. De vrienden uit de jaren negentig, die hem toen geholpen hebben in zijn opmars naar de macht in Moskou, beschouwen hem blijkbaar te veel als hun naaste, te weinig als hun leider.

De nieuwe garde moet Poetin begeleiden naar een vierde termijn, en heel wat Russen denken dat hij niet zal wachten tot 2018 om die vierde termijn te veroveren.

Als de economische toestand niet verbetert, is binnen enkele maanden het geld van het reservefonds op en dan moet de Russische regering flink beginnen te snoeien. Het lijkt voor Poetin geen prettig vooruitzicht om in een periode waarin de ontevredenheid snel kan toenemen, zijn ambt op het spel te zetten.

Nog altijd zijn de kleurenrevoluties in Oekraïne en Georgië, waardoor Ruslandgezinde leiders werden afgezet door een volksopstand, zijn grootste nachtmerrie.

Jevgeni Roizman maakt zich geen illusies over de politieke toekomst van zijn land: ‘De huidige president zal de volgende presidentsverkiezingen winnen. Ik vraag me alleen af wat er in 2024 zal gebeuren als Poetin niet meet herkiesbaar is."

Maar Roizman voegt er meteen aan toe dat je in Rusland 100 varianten kunt bedenken, en dan blijkt plots variant 101 de juiste te zijn. Ook voor belangrijke politici blijft Rusland een land dat zich moeilijk laat voorspellen.