Wat is holacratie? En wat kunnen we ermee?

Een vergaderzaal in een Amsterdams hotel. Een dertigtal mensen luistert naar een uiteenzetting van de Amerikaan Bryan Robertson. Ze zijn hier vijf dagen lang, om zich te verdiepen in holacratie. Hola-wat? Robertson legt het me graag uit: het is een systeem van zelforganisatie voor bedrijven.

Eigenlijk komt het erop neer dat je de traditionele hiërarchie in een bedrijf afschaft. Je hebt geen baas meer die de touwtjes in handen houdt en zegt wie wat moet doen, je werkt in een team. Het team beslist zelf wie welke rol opneemt en wat er van hem of haar verwacht wordt. En als je een bepaalde rol krijgt, mag je zelf alle beslissingen nemen die je daarvoor nodig acht. Je bent je eigen baas.

Maar hoe werkt het nu echt in de praktijk? De Nederlandse Christel Hoffma werkt voor netwerkbeheerder Liander, de Nederlandse Eandis, zeg maar. Daar hebben ze al een aantal principes van holacratie ingevoerd. En in twee kleinere dochterbedrijven zijn ze er voluit voor gegaan.

Geen bazen meer, krijg je dan toch niet een soort anarchie? Nee hoor, zegt Christel: "Je zou anarchie krijgen als er geen spelregels waren. Maar die zijn er wel degelijk." Holacratie-organisaties hebben een constitutie, een soort handleiding, met regels die je in welbepaalde situaties kunt toepassen.

"In het begin is dat wel wennen: de regels voelen dan zelfs rigoureus aan. Maar ze geven je ook wel veiligheid: je weet dat niet degene die het hardste roept of het meeste praat zijn zin krijgt. Je weet dat er altijd een moment komt dat jijzelf aan bod komt en vanuit jouw rol mag spreken. Maar dat moet je leren door het te ervaren, en dat is in het begin wel een shock, ja."

Die shock is er trouwens ook voor de leidinggevenden, die moeten leren om afstand te houden. "In december leek het erop dat de wetgeving over elektriciteitsvoorziening in Nederland zou veranderen, en dat veroorzaakte wel wat beroering in het bedrijf. Ineens leek het oude patroon weer terug te keren: de general manager wou de controle terug. Maar de werknemers reageerden toen wel, zij wilden wél betrokken worden bij al die veranderingen. Dus je kreeg een heel andere dynamiek: heel spannend, maar mooi om te zien hoe ze toen toch hebben doorgezet.’

Van een leien dakje loopt de verandering dus niet, je moet leren werken met het systeem. Maar dan biedt het wel voordelen, zegt Frederik Fleischmann, die in Berlijn werkt bij de start-up FinanceFox. Een half jaar geleden zijn ze daar begonnen met holacratie.

"Een van de uitgangspunten is dat je heel expliciet moet zijn over ieders verantwoordelijkheden." Duidelijk communiceren dus. En hij doet daar ook zijn voordeel mee in zijn privéleven, lacht Frederik: geen discussies meer met zijn vriendin over wie de afwas moet doen.

Maar toch: waarom zou je de moeite doen om zo anders te gaan werken? Omdat we wel alternatieven moéten onderzoeken, zegt Claudine van de Zwitserse telecomgigant Swisscom, die ook een delegatie heeft gestuurd:

"In onze sector verandert alles zo razendsnel: de technologie, de verwachtingen van de klanten, de concurrentie. Je moet als bedrijf tegenwoordig razendsnel op die veranderingen kunnen inspelen. De hiërarchie zit dan soms in de weg." Dus zet ook Swisscom pilootprojecten op om te werken met zelfsturende teams en holacratie.

Zien alle werknemers die toegenomen verantwoordelijkheden wel zitten? Sommige mensen vinden het misschien wel fijn om gewoon te doen wat hen wordt opgedragen? Ach, je kinderen moeten toch ook op eigen benen leren staan, zegt Robertson: "In een traditionele structuur kijk je naar de manager als naar een ouder, die voor je zorgt en structuur biedt. Maar als volwassene kun je toch wel voor jezelf zorgen? Dat is geen makkelijke overgang, maar als je ervoor kiest, lukt het je wel." Maar bij de Amerikaanse online-verkoper Zappos nam 29% van de mensen ontslag nadat holacratie was ingevoerd. "Klopt", zegt Bryan Robertson, "maar dat kwam ook doordat hen 6 maanden loon werd aangeboden als ontslagvergoeding. Dat vonden veel mensen erg aantrekkelijk. En dat meer dan 70% van de mensen er wél voor kiest is toch positief?"

Het Amerikaanse communicatiebedrijf Medium kondigde vorige week dan weer aan dat het stopt met holacratie. Het was een positieve ervaring, zeggen ze daar, maar op de duur begonnen de regels ons in de weg te zitten. Consultant Fabian uit Luik bekijkt holacratie dan ook pragmatisch: "Het is een complex systeem. Als je het goed wil implementeren, moet je de structuur eerst uitproberen. En daarna kun je doorgroeien naar een meer flexibel systeem, op jouw maat gesneden." Fabian heeft onlangs een Waals bedrijf met 50 arbeiders begeleid tijdens de overstap naar holacratie.  

Maar in Vlaanderen zijn er vooralsnog geen bedrijven die dat gewaagd hebben. Consultant Hendrik Deroo gelooft nochtans in het systeem: "Ik had al ervaring met Het Nieuwe Werken, zoals dat ingevoerd is op de FOD Sociale Zaken door Frank Van Massenhoven. Maar dat vond ik niet ver genoeg gaan. Holacratie vond ik een revelatie."

Maar of het hier in Vlaanderen ook zou aanslaan? "Afwachten", zegt Hendrik Deroo. "Ieder bedrijf moet zijn eigen mix van managementsystemen maken. Holacratie is daarbij één van de mogelijkheden voor een bedrijf dat op andere manier wil werken dan puur hiërarchisch. Dus ik heb er wel redelijk goede hoop op dat Vlaanderen daar vandaag wel klaar voor is."