Escaleert het conflict in Syrië? - Jan Balliauw

Jan Balliauw is diplomatiek en militair redacteur bij VRT Nieuws. Hij was enkele jaren correspondent in Moskou.

Het Syrische leger omcirkelt Aleppo met de steun van hevige Russische bombardementen. De Koerdische milities in het noorden van Syrië veroveren terrein op de verzwakte Syrische oppositiegroepen. Turkije zet zware artillerie in tegen de Koerdische stellingen in het nieuw veroverd gebied. Turkije en Saoedi-Arabië praten openlijk over een grondoperatie in Syrië. Tienduizenden Syrische vluchtelingen aan de grens met Turkije in een geïmproviseerd vluchtelingenkamp zien het oorlogsgeweld dichterbij komen, terwijl ze geen kant uit kunnen omdat Turkije de grens dicht houdt. Het Westen zegt dat Rusland burgers bombardeert, Moskou doet die verhalen af als loze beweringen omdat niemand bewijzen levert.

De situatie in Syrië is in een “dynamische fase”, zoals militairen dat soms wat verhullend omschrijven. Alles is in beweging, terwijl de vredesgesprekken in Genève stil liggen, precies omdat de situatie op het terrein zo snel verandert. De belangrijkste factor die dit in gang heeft gezet, blijken nu de Russische bombardementen te zijn. Na vier maanden zijn de posities van de anti-Assad krachten voldoende verzwakt, waardoor het Syrische leger gesteund door strijders van Hezbollah en Iran vooruitgang kan boeken.

De Russische tactiek wordt nu duidelijk. De gematigde Syrische oppositie moet van de kaart worden geveegd zodat alleen nog Assad overblijft om terreurgroep Islamitische Staat aan te pakken. Dat laat dan het Westen geen keuze meer. In de westerse hoofdsteden heeft men lang de illusie gehad, gespeend van enige realiteitszin, dat een militair weinig voorstellende oppositie een alternatief kon zijn voor Assad en tegelijkertijd een bondgenoot was in de strijd tegen IS. Rusland probeert nu het Westen duidelijk te maken dat het op het verkeerde paard heeft gewed, en hoopt vermoedelijk dat de westerse leiders schoorvoetend in Moskou zullen moeten komen vragen of er geen samenwerking mogelijk is met Assad om ten strijde te trekken tegen IS.

En de Koerden dan, zal u zeggen. De Koerdische Volksbeschermingseenheden waren inderdaad succesvol in hun strijd tegen IS en kregen veel steun van de Amerikanen. Denken we maar aan de herovering van Kobani. Maar Washington wil ook nauwer samenwerken met Turkije dat door zijn ligging essentieel is voor de militaire strijd tegen IS. En voor Ankara is de Koerdische Democratische Unie Partij in Syrië een afsplitsing van de PKK en dus als terreurgroep een vijand van het land.

Daarom ook begonnen de Turkse kanonnen te bulderen toen de strijders van die partij terreinwinst begonnen te boeken in het noorden van Syrië. Amerika en Frankrijk riepen op te stoppen met die beschietingen, maar het maakte weinig indruk op Turkije. Washington zit eens te meer tussen hamer en aanbeeld, en dat niet voor het eerst in het Syrische conflict.

Moskou spint ook hier garen van. De Koerden weten dat de Amerikaanse steun ieder moment kan stilvallen onder druk van Turkije. Vorige week opende het de facto Koerdisch autonoom gebied in het noorden van Syrië, dat zichzelf Rojava noemt, een vertegenwoordiging in de Russische hoofdstad. De Koerden openen zo de weg om zich eventueel aan te sluiten tegen een brede anti-IS coalitie geleid door de Russen die Assad in staat stelt de controle over zijn land grotendeels terug te krijgen. Hij zal dan wel een Koerdisch autonoom gebied in het noorden moeten dulden, maar dat is een minieme toegeving in ruil voor wat het hem potentieel kan opleveren.

De toenadering met de Koerden geeft Rusland ook de mogelijkheid om Turkije een hak te zetten. Sinds dat land een Russisch gevechtsvliegtuig neerschoot, is het de gebeten hond in het Kremlin.

Poetin zal het voorlopig niet aan zijn hart laten komen. Hij laat nu zien dat hij in Syrië de touwtjes in handen heeft, niet het Westen. Een Amerikaanse diplomaat liet zich onlangs ontvallen dat Rusland in Syrië heeft aangetoond dat er wel degelijk een militaire oplossing mogelijk is, “alleen niet de onze maar die van president Poetin”.

Maar meteen is het risico dat het Syrische conflict echt uit de hand loopt aanzienlijk verhoogd. Turkije blijft een lidstaat van de NAVO. Het zal moeilijk kunnen blijven toezien hoe de Koerden met Russische steun in het noorden van Syrië hun posities versterken.

Ook de mogelijke herovering van Aleppo door Assad-getrouwen is een doorn in het oog van Ankara want dat zou een grote militaire overwinning betekenen voor de zittende Syrische president, terwijl Turkije er alles aan gedaan heeft om Assad weg te krijgen. Een verdere militaire inmenging van Turkije, eventueel met de steun van Saoedi-Arabië, verhoogt de kans van een rechtstreekse confrontatie tussen Rusland en Turkije, zeker als dat laatste land een grondoperatie zou beginnen.

Turkije kan dan artikel 5 van het NAVO-verdrag inroepen, waardoor andere NAVO-lidstaten verplicht zijn Turkije te hulp te snellen. De Russische premier Medvedev waarschuwde vorige week nog dat een grondoperatie een permanente oorlog zou betekenen waarbij iedereen betrokken wordt.

En tegelijkertijd zorgt de vluchtelingenstroom, die mede door de verscherpte Russische bombardementen is toegenomen, voor een ondermijning van de Europese eenheid. De Europese Unie kan zich nauwelijks bezig houden met de oplossing van het Syrische conflict, omdat het intern zo verdeeld is over de vluchtelingenstroom dat de hele toekomst van de Unie in gevaar is gekomen.

Het lijkt er vooralsnog niet op dat de Russische leider hier bewust op aanstuurde toen hij Russische gevechtsvliegtuigen naar Syrië stuurde, maar de Europese interne twisten over de vluchtelingen zijn een neveneffect waar men in Moskou zeker niet wakker van zal liggen.

Per slot van rekening probeert Europa Rusland onder druk te zetten door sancties die zijn afgekondigd na de Russische interventie in Oekraïne en de annexatie van de Krim. Het zou zelfs kunnen dat Poetin zich uiteindelijk nog als de redder van Europa kan opwerpen, als de vluchtelingenstroom ophoudt na een herovering van grote delen van Syrië door Assad-getrouwen.

Europa levert momenteel vooral kritiek op Moskou over de burgerslachtoffers die vallen bij de Russische bombardementen. De Franse premier Valls zei op de veiligheidsconferentie in München tegen zijn Russische collega Medvedev dat Rusland moet stoppen met bombardementen waarbij burgerdoden vallen. Maar Medvedev verwees die eis meteen naar de prullenmand door tegen Valls te zeggen dat Rusland geen burgerdoelen bombardeert en er tot nu toe geen bewijzen voor het tegendeel zijn.

Het noopte de voorzitter van Human Rights Watch, Kenneth Roth, tot een sarcastische tweet dat Medvedev blijkbaar in een ander universum leeft. Het Syrische Observatorium voor Mensenrechten in Londen komt op meer dan duizend burgerdoden door Russische luchtbombardementen.

Een ieder die gezien heeft in welke toestand de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny zich bevond na de Russische militaire operatie daar, weet dat Rusland op een andere manier oorlog voert dan het Westen. De Russische gevechtsvliegtuigen gebruiken nu wel meer precisiebommen, maar er worden ook nog veel “gewone” bommen gebruikt. Zo zijn er foto’s van Russische bommenwerpers met clustermunitie, een bom die notoir onprecies is. Dat soort munitie werd overigens ook door de VS gebruikt tijdens de oorlog in Irak in 2003 en in Afghanistan in 2001.

Ook de veel gehoorde westerse kritiek dat de Russische bombardementen vooral de gematigde Syrische oppositie treft, maakt in Moskou weinig indruk. Het onderscheid tussen die gematigde oppositie, die steun krijgt van het Westen, en andere meer twijfelachtige groepen is niet altijd heel duidelijk. Zo kan Rusland blijven zeggen dat z’n militaire operatie in Syrië gericht is "tegen Islamitische Staat en andere terreurgroepen”, ook al zijn volgens de VS de meeste bombardementen gericht tegen de gematigde oppositiegroepen.

Het enige land dat de balans in de regio nog kan doen omslaan, blijft de VS. Maar Washington onder Obama blijft verwoede pogingen doen om niet te ver in het Syrische moeras getrokken te worden. Er was even hoop dat een vernieuwde samenwerking tussen Rusland en de VS vooruitgang naar een politieke oplossing zou opleveren.

Maar de vredesonderhandelingen in Genève waren een doodgeboren kind omdat er op het slagveld nog altijd meer te winnen was dan aan de onderhandelingstafel. Vorige donderdag riepen de initiatiefnemers van die onderhandelingen nog op tot een pauze in de militaire operaties die binnen de week zou moeten ingaan.

Er was onmiddellijk grote scepsis want de strijdende partijen in Syrië zaten niet aan tafel. De militaire operaties in Syrië gingen gewoon door, Rusland bleef bombarderen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Kerry was op de veiligheidsconferentie in München hard voor Rusland, waarmee hij de laatste maanden dacht vooruitgang te hebben geboekt. Over een intrekking van de sancties tegen Rusland tegen de zomer, wat hij eerder had laten doorschemeren, was geen sprake meer. Volgens Kerry moest Rusland zijn doelwitten in Syrië veranderen om het akkoord van donderdag een kans te geven.

Voor Amerika is het Midden-Oosten evenwel minder een prioriteit dan vroeger. Het land is niet meer afhankelijk van de regio voor zijn oliebevoorrading. De vluchtelingenstroom is voor de Amerikanen ook een ver van mijn bed show. Sinds 2012 heeft de VS maar 2500 Syrische vluchtelingen opgenomen. Eerdere interventies van de Amerikanen in de regio, in Irak en Afghanistan, hebben enorme inspanningen gevergd maar zijn uitgelopen op grote teleurstellingen.

Obama heeft er alles aan gedaan om de Amerikaanse troepen daar weg te krijgen. Zelfs toen zijn befaamde “rode lijn”, de inzet van chemische wapens door het Syrische regime, werd overschreden, ondernam de Amerikaanse president geen actie en was hij maar wat blij dat Rusland hem een uitweg bood door Assad te verplichten komaf te maken met die chemische wapens.

Europa is intussen nog altijd te machteloos om militair gezien zijn eigen boontjes te doppen. De luchtaanvallen tegen IS in Syrië werden tot nu toe bijna uitsluitend door Amerikaans gevechtsvliegtuigen uitgevoerd.

Veel Europese landen blijven huiveren tegenover een militair ingrijpen. Vorige week besliste de NAVO om zijn AWACS radarvliegtuigen naar Amerika te sturen zodat Amerikanen hun radarvliegtuigen voor de strijd tegen IS konden gebruiken. De eenvoudige oplossing, de AWACS-toestellen van de NAVO naar het Midden-Oosten sturen, was blijkbaar voor een aantal lidstaten een stap te ver.

Op dit moment lijkt Rusland aan de winnende hand. Maar het moet opletten dat het die hand niet overspeelt. Rusland zou niet het eerste land zijn dat zich vastrijdt in het Syrische wespennest. De Russische militaire inspanning in Syrië heeft het Westen verrast, maar het is moeilijk voor te stellen dat er geen tegenreactie zal komen, ook al is nu nog niet duidelijk hoe die er uit zal zien.

En Rusland blijft een reus op lemen voeten. De economie boert slecht en de Russen maken zich zorgen nadat hun koopkracht vorig jaar 10 procent daalde. Voorlopig geven ze hiervan Poetin niet de schuld, maar de Russische president weet als geen ander dat het tij heel snel kan keren.