"Lang geleden dat ik nog Russisch heb gehoord"

Meteen vraagt hij honderduit over onze wagen, hoeveel die gekost heeft, van welk jaar, waar we naartoe gaan, wat ons bezielt om per jeep te gaan. Hij leidt ons naar een collega, die binnen de vijf minuten een stempel in het paspoort zet. Voor Kirgizië hebben Belgen geen visum nodig. De douaneformaliteiten verlopen ook bijzonder vlot. Na vijfenveertig minuten gaat de slagboom omhoog en rijden we verder de bergpas op.

Hoe anders dan aan de Chinese kant, waar we net vandaan komen. Daar duurde de volledige grensprocedure vijfentwintig uur. Gewoon omdat de douanechef geen ervaring had met een Chinese auto die het land uitgaat en daarna weer gewoon terugkeert. De ATA-Carnet – een soort waarborg – die duizend keer moest worden bestudeerd en gekopieerd. De vele telefoontjes naar hogerhand. Over-en-weergeloop. Middagpauze. En ten slotte de stempel en het bericht dat het nu helaas te laat is om de grens over te gaan, want die gaat dicht voor de nacht.

Overnachten in een verlaten grensdorp met een stuk of tien inwoners, in stapelbedden met bedenkelijke lakens. Maar de herbergierster heeft wel uitstekend schapenvlees met aardappelen in haar potten staan pruttelen. Als de volgende ochtend de grote exitpoort van China eindelijk openzwaait ben ik opgelucht, de gevreesde nostalgie bij het afscheid blijft achterwege.

En nu dus Kirgizië. Ik was hier eerder al een keer of twee, en het land maakte telkens een goede indruk. Het is de minst ondemocratische van alle Centraal-Aziatische republieken die voortkwamen uit het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in het begin van de jaren negentig.

In 2005 leidde de Tulpenrevolutie (een van de "kleurenrevoluties", zoals die van Oekraïne en Georgië) tot de afzetting van de al bij al nog gematigd-autoritaire president Akajev. Helaas kwam er een oppositiefiguur voor in de plaats die op het vlak van corruptie en wanbeleid niet hoefde onder te doen voor degene die hij opzij had geschoven.

Tegen deze Bakijev gingen de Kirgiezen in 2010 opnieuw op de barricades staan, in een opstand waarbij tientallen doden vielen. En alsof dat niet genoeg was, ontstonden er in het zuiden van het land – in de steden Jalal-Abad en Osh – etnische rellen tussen Kirgiezen en Oezbeken. Daarbij kwamen volgens officiële cijfers meer dan 400 mensen om het leven, het merendeel van Oezbeekse afkomst. Sommige bronnen hebben het over duizenden doden.

Vijf jaar later rijden we Osh binnen. Alsof het nooit anders was, is het hier weer helemaal peis en vree. Studenten lopen met hun boeken en tassen het universiteitsgebouw vlakbij de heilige Suleimanberg in en uit, straatventers prijzen hun waar aan in de Leninstraat, kinderen maken plezier in een nabijgelegen afgeleefd pretparkje, plaatselijke schlagers schallen keihard uit de boxen.

Maar aan de historische markt, net als die van het Chinese Kashgar een belangrijke stopplaats op de historische Zijderoute, merkt de geïnformeerde bezoeker dat er iets niet klopt.

Oude reisgidsen melden dat de markt grotendeels was opgetrokken uit stijlvolle houten bouwwerkjes. Daar schiet niets van over, ze werden tijdens de rellen van 2010 platgebrand. Nu doen lelijke containers dienst voor de nering. Naast elkaar, op elkaar, een vies rommeltje. En er is nog wat. Iets buiten het stadscentrum ligt de wijk van de etnische Oezbeken. Ook hier kan je de draad van de gebeurtenissen pas na enige uitleg vinden. De huizen in de wijk zijn allemaal een jaar of vier jaar oud.

De grote ijzeren poort wordt geopend door de pater familias, meneer Ibrahim Aka. Hij draagt een duppi, het traditionele Oezbeekse hoofddeksel. In zijn kielzog een stuk of drie peuters, de kleinkinderen. En mevrouw Sanobar op de achtergrond. Meteen na de ontmoeting krijg ik uitleg in de fraaie tuin die zwanger is van lente.

Het huis waar de familie generaties lang gewoond heeft werd tijdens de rellen van vijf jaar geleden platgebrand. Net als alle andere woningen in de Oezbeekse buurt. Met steun van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en de Kirgizische regering is alles weer heropgebouwd. Maar de ziel van de wijk is verdwenen.

Mevrouw komt af met foto’s van net na de gebeurtenissen. De afgebleekte prenten tonen familieleden, verslagen tussen smeulende overblijfselen. Als ik vraag om details, wie, hoe, waarom, wordt het stil. Meneer spreekt plots geen Russisch meer en wendt zich tot mijn tolk in half Kirgizisch, half Oezbeeks. Hij kan er niet over praten, zegt de tolk me later, hij is bang. En plots klaart zijn gezicht weer op, het Russisch komt weer boven, het is tijd voor de lunch, we moeten aan tafel. Traditionele abrikozencompote, opgelegde appeltjes, hartige broodjes met spinazie, alles zelfgemaakt natuurlijk.

Over de orgie van geweld, de mishandelingen, verkrachtingen, moordpartijen, kunnen we alleen in de officiële verslagen lezen. Naar het waarom moeten we gissen, want de rapporten blijven vaag daarover.

Een politieke afrekening zeggen de enen, buitenlandse inmenging zeggen de anderen, bewust opgezet door belangengroepen allerhande, klinkt het ook. In elk geval, alweer waren gewone mensen het slachtoffer, zoals op zoveel plaatsen in de wereld waar geweld de overhand haalt.

En alweer vonden sommigen het nodig om etnische of religieuze groepen tegen elkaar op te zetten. Een universeel gegeven. Vijf jaar geleden in Osh, vandaag elders, de plekken zijn ontelbaar.

Bij het afscheid worden geschenkjes uitgewisseld, ingemaakte pruim tegen Belgische chocola. En een warme groet. Kom terug, dan zijn jullie opnieuw onze gasten. Want zoals overal zijn ook hier in Osh gewone mensen doorgaans goed. Haatpredikers ten spijt.