Moord Van Gogh blijft Nederland beroeren - Sabine Vandeputte

Van Gogh was jarenlang het enfant terrible in Amsterdam. Hij was een verre nazaat van de beroemde schilder, met de nodige goeie wil kon je dat ook zien. Maar het waren vooral zijn activiteiten en zijn gedrag die hem beroemd en gevreesd maakten. Hij maakte enkele niet onverdienstelijke films, maar was eigenlijk vooral bekend als querulant. Altijd was hij wel verwikkeld in een intellectuele ruzie met een ander personage binnen de grachtengordel. Dat uitte zich in boze ingezonden stukken in de krant en vreselijke tirades op de televisie. Exemplarisch in dit verband was een aflevering met Van Gogh in de televisieserie “Het zwarte schaap”. In dat programma werden bekende Nederlanders met moeilijke karakters geconfronteerd met hun vijanden. Fantastische televisie die vermoedelijk alleen in Nederland kon gemaakt worden.

Zelf maakte Van Gogh voor de Amsterdamse televisiezender AT5 onder meer het interviewprogramma “Een prettig gesprek”. Hij had hier ooit Pim Fortuyn te gast, een andere moeilijke Nederlander wiens moord de natie schokte. Dit terugkijken betekent koude rillingen.

We gaan terug naar de zomer van 2004. Het VPRO-programma “Zomergasten” had het toenmalige kamerlid Ayaan Hirsi Ali te gast. De intellectuele van Somalische afkomst woont nu in de Verenigde Staten, maar in die tijd was ze een gevierd liberaal politica in Nederland die net als Geert Wilders van leer trok tegen de uitwassen van de islam. In het programma toonde ze een kortfilm die ze had gemaakt met Theo van Gogh: “Submission”. U herinnert zich de beelden misschien nog: een islamitisch uitziende, naakte vrouw onder een zwarte sluier. Op haar huid waren koranverzen geschreven, zijzelf ging tekeer tegen de islamitische onderdrukking van vrouwen. Van Gogh had moslims eerder al provocerend “geitenneukers” genoemd, maar deze film bezegelde allicht mee zijn lot.

Op een koude dinsdagochtend werd hij in het Oosterpark in Amsterdam neergekogeld door een man in een traditioneel islamitisch gewaad. Van Gogh werd soms beveiligd, maar niet op dat ogenblik. Hij werd de keel overgesneden en op z’n borst werd met een mes een dreigbrief geprikt aan het adres van Ayaan Hirsi Ali. De dader was ene Mohammed Bouyeri, een moslimextremist. Hij had gehoopt op een martelarendood door politiekogels, maar zit nu in een cel levenslang uit.

Toch blijven velen ervan overtuigd dat Bouyeri niet alleen handelde. Bouyeri was bekend bij de Nederlandse veiligheidsdiensten en hij had contacten met de zogenaamde Hofstadgroep, een groepje extremistische jongeren van wie er later veel veroordeeld werden voor kleinere feiten. De samenwerking voor de moord is nooit officieel vastgesteld, maar zelfs de bevoegde officier van justitie uitte dit vermoeden onlangs opnieuw.

Er zit dus meer achter de moord op Van Gogh, maar wat? Een grondig onderzoek naar hoe de veiligheidsdiensten alles toen aanpakten, kan duidelijkheid brengen. Jaren geleden gebeurde er al een onderzoek naar de rol van de Nederlandse AIVD, de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. Dat moest zich wegens een gek politiek compromis beperken tot de periode voor de moord. Tapes van afgeluisterde gesprekken in die periode bleken vreemd genoeg ook verdwenen, de conclusie was dat de AIVD gefaald had. Maar er bleven uiteraard veel vragen die men toen liet liggen. Nu worden ze weer hardop gesteld, naar aanleiding van de verjaardag van de moord.

Een paar weken geleden was er zelfs al een Kamerdebat gepland over de zaak toen de Nederlandse minister van binnenlandse zaken Plasterk de vlucht vooruit nam. Hij bestelde een nieuw, tweede onderzoek naar de rol van de AIVD, maar dan vanaf de moord. Iedereen is razend benieuwd wat dat zal opleveren. Als er bijvoorbeeld nog medeplichtigen zijn, zou dat kunnen blijken uit de tapes van na de moord. En dan zal ook de AIVD helderheid moeten verschaffen over wat ze wel en niet deed en vooral waarom. Alleen zijn de verantwoordelijke politici van toen natuurlijk al lang van het toneel verdwenen…

Ook in Nederland is het moslimextremisme actueler dan ooit. Bouyeri was een jihadstrijder avant la lettre. In de vele stukken die nu verschijnen rondom de moord op Van Gogh wordt de vraag dan ook gesteld: had Nederland niet meer moeten doen om het extremisme sindsdien in te dijken? Er is naar aanleiding van de tiende verjaardag van de moord ook intrigerende fictie gemaakt. Er toert momenteel een acteur rond met de giftige monologen die Theo van Gogh berucht maakten en een van zijn beste vrienden, Theodor Holman - ook wel grappend “de weduwe van Gogh” genoemd - maakte zelfs een heuse langspeelfilm over wat er mogelijk gebeurd is: “2/11, het spel van de wolf”. Ik zag de film maar twijfel om u die aan te raden. De werkelijkheid is in deze zaak namelijk helaas veel sterker dan de fictie.

(Sabine Vandeputte is VRT-correspondent in Nederland)