Is de Amerikaanse China-politiek achterhaald? - Stefan Blommaert

Die eilandengroep staat onder controle van China, maar het gebied wordt ook geclaimd door Vietnam en Taiwan. In de jaren zeventig van de vorige eeuw vochten Chinezen en Vietnamezen een kortstondige oorlog uit over het gebied. Gewonnen door Peking. Ruim veertig jaar later leidde de ontplooiing van het Chinese boorplatform tot gewelddadige protesten in Vietnam, waarbij tientallen doden vielen. Vietnamese en Chinese patrouilleboten vochten een 'bumping war' uit, met zowat 1500 aanvaringen. Uiteindelijk zouden de gemoederen bedaren. Half juli zette China de exploratiewerkzaamheden voortijdig stop.

Voor wie de situatie in de Zuid-Chinese Zee een beetje volgt, komen de spanningen niet als een verrassing. Al jaren zijn er in die regio kleine en grote confrontaties. Het draait om ingewikkelde territoriale disputen met diverse betrokken landen die voor evenveel potentiële brandhaarden zorgen. En telkens is China een van de hoofdrolspelers. De grootmacht wordt door veel Aziatische naties dan ook als een bedreiging aanzien; als een expansionistische mogendheid die stukje bij beetje - soms ongemerkt - zijn economische, politieke en geografische invloed probeert uit te breiden.

Ook de Verenigde Staten zijn al jaren bezorgd over de opkomst van China. Die bezorgdheid leidde bij de Amerikanen tot een hertekening van hun wereldwijde militaire en geopolitieke strategie. De nieuwe visie werd samengevat als de 'Pivot to Asia', gelanceerd door toenmalig VS-minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton. De grondgedachte van de 'heroriëntatie' is simpel: Azië speelt een steeds grotere rol op het wereldtoneel, en dus moet Amerika daar meer aandacht aan besteden. Dat moet onder meer gebeuren door een nauwere samenwerking met de Aziatische landen, ook met China. Een verdieping van de handelsrelaties behoort uiteraard ook tot de Amerikaanse doelstellingen.

Economische samenwerking dus, maar het spreekt voor zich dat de potentiële militaire bedreiging van China mee aan de basis lag van de 'Pivot to Asia'. En dat betekende dus dat de Amerikaanse marine moest werken aan een grotere aanwezigheid in de Stille Oceaan. De VS gingen er toen - bij het begin van dit decennium - vanuit dat de situatie in Irak stilaan onder controle geraakte en dat ook Afghanistan op termijn minder militaire inspanningen zou vergen. Daardoor zouden de Amerikanen meer personeel en materieel kunnen vrijmaken om het versterkte engagement in Azië te kunnen waarmaken.

De militaire poot van de 'Pivot' viel wereldwijd het meest op, en werd ook steeds meer een doorn in het oog van de Chinezen. Geen commentaar in de Chinese media over de relaties met de VS verloopt zonder sneer naar de verhoogde militaire aanwezigheid van de Amerikanen in de achtertuin van China. Toch blijven de Verenigde Staten benadrukken dat ze in de eerste plaats streven naar betere relaties met het hele Aziatische continent, en dat het militaire gegeven slechts een onderdeel vormt van hun politiek ten aanzien van Azië. Ze wijzen ook op het probleem van Noord-Korea, dat op korte termijn grotere kopzorgen veroorzaakt dan de vermeende Chinese expansiedrang.

We zijn nu enkele jaren na de lancering van de ‘Pivot to Asia’, en de strategische heroriëntering lijkt volgens sommige analisten stoom te verliezen. De VS hebben intussen andere katten te geselen. In Irak en in Afghanistan is de verwachte stabilisering allesbehalve gerealiseerd, het Midden-Oosten vergt onverminderde aandacht, en in Europa hebben de Amerikanen er met Oekraïne een extra zorgenkind bijgekregen. De Koude Oorlog die enkele jaren geleden nog definitief tot het verleden leek te behoren, begint stilaan opnieuw vorm te krijgen. Azië mag dan nog altijd belangrijk zijn voor Washington, de nieuwe focus op het aanstormende continent loopt flink vertraging op.

Daar zijn ook interne Amerikaanse redenen voor. Financiële en politieke redenen bijvoorbeeld. Eind vorig jaar verhinderde de budgetcrisis in de Verenigde Staten president Obama aanwezig te zijn op de topbijeenkomst van de APEC (Asia-Pacific Economic Cooperation) in Indonesië. APEC is een van de belangrijke economische overlegorganen in Azië, en al genereert een dergelijke top vooral pomp and circumstance, de symbolische betekenis van Obama’s afwezigheid kan niet worden onderschat. Het leidde in elk geval tot denigrerende commentaren in Azië, zowel onder diplomaten als in de media. En de Chinezen profiteerden ervan om zich nog meer dan anders te profileren als de leidende Aziatische natie.

De Verenigde Staten beseffen bovendien ook dat, ondanks alle twistpunten, een goede relatie met China belangrijk is - vooral economisch, maar ook militair. En zo zagen we de voorbije maanden het bezoek van de minister van Defensie Chuck Hagel aan het fameuze Chinese vliegdekschip Liaoning, terwijl een topgeneraal van het Volksbevrijdingsleger van China de USS Ronald Reagan en enkele andere Amerikaanse marineschepen mocht inspecteren. Nog opmerkelijker misschien is dat China onlangs voor het eerst deelnam aan militaire oefeningen in de wateren rond Hawaï (de zogenaamde Rimpac-maneuvers onder leiding van de Verenigde Staten). Opmerkelijk vooral omdat ook Japan en de Filipijnen daaraan meedoen, twee landen met wie China hoogoplopende territoriale disputen heeft.

Hoe bedreigend is China overigens? Zien we concrete tekenen van expansionisme? Heel wat buurlanden vinden van wel. Maar eigenlijk zijn de claims van Peking op grondgebied in de Zuid-Chinese Zee niet echt nieuw. Het is vooral de militante toon van de officiële Chinese commentaren die de voorbije jaren opvalt. Vaak komt dat radicalisme als reactie op een of andere demarche van het land waar China mee overhoop ligt, zij het over een rotseiland of een maritieme grens. En de olie-exploratie bij de Paraceleilanden kan dan als een provocatie worden gezien, vanuit Chinees oogpunt is het een volstrekt legitieme economische activiteit.

De constant stijgende militaire uitgaven van China worden vaak aangehaald als bewijs van potentieel agressieve bedoelingen. Bij nader toezien, gaat het jaarlijks nog altijd maar om 10 procent van het Amerikaanse defensiebudget (in realiteit liggen de Chinese uitgaven hoger dan wat Peking officieel opgeeft, maar dan nog). De Chinese strijdkrachten worden weliswaar sterker en sterker, maar op het vlak van de technologische slagkracht blijven ze alsnog ver achterliggen op hun concurrenten.

China wordt door zijn spectaculaire economische groei alsmaar zelfverzekerder. Assertiever ook. Een dergelijke houding leidt natuurlijk tot zenuwachtigheid in Aziatische én in westerse hoofdsteden. Maar net zoals de Amerikanen economische afwegingen maken in hun diplomatieke benadering van China, zo ook beseffen de Chinezen dat hun welvaart en dus hun politieke en sociale stabiliteit afhangen van goede overzeese handelsrelaties. Dat geldt zelfs voor de verhouding met 'erfvijanden' als Japan.

Wat die economische 'interdependentie' betreft: Peking probeert de laatste tijd meer en meer te diversifiëren. De globale financiële crisis heeft de Chinezen geleerd dat een te grote exclusieve afhankelijkheid - in dit geval van Amerikaanse en Europese bestellingen - bijzonder riskant is. De Chinese leiders zijn er door massale binnenlandse investeringen in geslaagd om de gevolgen van de crisis zoveel mogelijk te beperken, maar het is lang niet zeker dat zo'n methode op andere momenten ook werkt. En dus richt China zijn blik steeds meer op landen in Afrika - waar het al lang actief is - en op Latijns-Amerika en Rusland.

Met Moskou sloot Peking onlangs een gigantische gasdeal, die voor beide staten grote voordelen oplevert. Nog recenter beslisten de BRICS-landen - waarin China een belangrijke rol speelt - om een eigen bank op te richten, met zetel in Shanghai. De New Development Bank moet een soort alternatief worden voor de Wereldbank en het IMF, die volgens de oprichters te veel gedomineerd worden door het Westen. Misschien zouden de VS - en Europa - zich meer zorgen moeten maken over dit soort nieuwe allianties en initiatieven, dan over een vermeende Chinese expansiedrang.

Toen ze het idee van de 'Pivot to Asia' omarmden, hadden de Amerikanen nooit kunnen vermoeden dat ze enkele jaren later hun diplomatieke aandacht eens te meer volop zouden moeten focussen op het Midden-Oosten, én op de oude demonen Irak en Afghanistan. Nog minder hadden ze rekening gehouden met een crisis in de voormalige Sovjet-Unie en het doembeeld van een Koude Oorlog 2.0. Sommige analisten noemen de Pivotstrategie van Clinton dan ook achterhaald. Er zijn te veel andere katten te geselen.

Maar natuurlijk kan het belang van Azië niet worden onderschat. En de opkomst van China - zelfs al waarschuwen velen ook daar voor een credit crunch - valt moeilijk te stuiten. De Aziatische wereld zal de komende decennia dan ook niet uit het vizier van de Verenigde Staten blijven. In positieve en negatieve zin. Want je kunt nooit uitsluiten dat het ooit toch zou komen tot een gewapend conflict om een of andere geïsoleerde rots, ergens in de Zuid-Chinese Zee. En dan valt af te wachten hoe de Amerikanen zullen reageren. Zullen ze het aandurven om een van hun bondgenoten ook militair te steunen, tegen China in? Met een wereldoorlog als mogelijk gevolg. Of blijft het bij solidaire woorden, zoals tot nu toe het geval was.

(Stefan Blommaert is VRT-correspondent in China.)