De absurde sperperiode - Bart Maddens

Dit is eigenlijk een bizarre toestand. Op een moment dat een normale mens nog absoluut niet met de verkiezingen in zijn hoofd zit wordt hij met politieke affiches geconfronteerd. En wanneer de verkiezingen echt voor de deur staan en de mensen bezig houden, dan zijn de affiches verdwenen uit het straatbeeld.

Waar hebben we die absurde situatie aan te danken ? In 1989 vonden de politici dat er paal en perk gesteld moest worden aan de uit de pan swingende verkiezingsuitgaven. Ze legden zichzelf een uitgavenplafond op. Maar tegelijkertijd wilden ze ook het barnumgehalte van de campagne terugdringen. Daarom werd er een verbod ingesteld op het uitdelen van zogenaamde gadgets (ballonnen, balpennen, luciferdoosjes,…). En daarnaast werd het gebruik van commerciële reclameborden beperkt. Per partij mochten er niet meer dan 500 “reclameborden of affiches van 20m² of groter” worden gebruikt.

Al snel bleek dit een gekke regel. Bij de verkiezingen van 1991 legden de partijen een grote creativiteit aan de dag om hun eigen wetgeving te omzeilen. Zo lieten ze de helft van het reclamepaneel wit, zodat het niet meetelde als “reclamebord van 20m²”. Of ze beplakten de niet gebruikte helft met psychedelische schuine strepen, waardoor het bord des te meer opviel. Maar misschien was dit helemaal niet nodig, want de grote commerciële borden blijken in werkelijkheid kleiner dan 20 vierkante meter.

Vanaf de verkiezingen van 1995 werd de wet dan ook aangepast : voortaan mochten de partijen niet meer dan 600 reclameborden “van meer dan 4m²” gebruiken. En bovendien werd in de wet bepaald dat die borden niet in twee delen mochten worden opgesplitst. Het gevolg was dat de schuine strepen niet meer te zien waren in de campagne van 1995, maar de grote reclameborden nog wel.

De beperking van het aantal reclameborden bleef natuurlijk een vrij bizarre regel. Want hoe kun je nu controleren hoeveel borden een partij afhuurt ? Je zou al controleurs op pad moeten sturen die streetview-gewijs alle wegen afrijden om het aantal borden te tellen. En zo ver wou men het nu ook niet drijven. De hype rond de ‘nieuwe politieke cultuur’, in de nasleep van de Dutroux-affaire, dreef de politici er in 1998 toe om een meer drastische maatregel te nemen : voortaan was het gebruik van commerciële borden zonder meer verboden tijdens de sperperiode.

Begrijpe wie kan, maar dit verbod moest ‘de kloof tussen burger en politiek’ verkleinen. De kiezers zouden zich meer betrokken voelen bij de politiek als ze vlak voor de verkiezingen niet meer werden geconfronteerd met politici op commerciële reclamepanelen… Zo een redenering kan enkel uit de hersenkronkels van een opgejaagde politicus komen.

Reclamemakers hebben zich al altijd tegen dit verbod verzet. Wim Schamp probeerde de maatregel tegen te houden met een ‘politieke affiche vrij’-campagne in 1997. Volgens Schamp behoort het gebruik van politieke affiches nu eenmaal tot de Belgische tradities. “Politiek zonder affiches is als een café zonder bier” is een van zijn bekende one-liners. Ook Patrick Janssens is altijd een tegenstander geweest van het verbod, eerst als reclamemaker, nadien als SP-voorzitter. "Affichage is een geschikt medium om heel snel heel veel mensen te bereiken, ook mensen die minder politiek geïnteresseerd zijn of geen kranten en tijdschriften lezen.", zo stelde hij in 2000 (Gazet van Antwerpen, 22 mei 2000).

In het kader van de zesde staatshervorming werd de wet rond de partij- en campagnefinanciering in heel wat opzichten gewijzigd. Dat was onder meer nodig om het verlies aan overheidssubsidies ten gevolge van de hervorming van de Senaat te compenseren. Het verbod op betalende boodschappen op internet is daarbij gesneuveld (vanaf 2015). Maar het verbod op commerciële affichage blijft vreemd genoeg gehandhaafd.

Volgens de Raad van State wordt door de wetgever onvoldoende verantwoord waarom sommige propagandamiddelen wel zijn toegelaten (zoals advertenties in kranten of weekbladen, of vanaf 2015 op internet) en andere niet (zoals commerciële reclamespots op radio en TV, of commerciële reclameborden). Anders gezegd, de overheid gedraagt zich hier als een zeer arbitraire keizer-koster.

Vanaf de volgende verkiezingen wordt de situatie trouwens nog absurder. Want dan wordt de sperperiode met een maand verlengd, tot vier maanden. Dit is een zeer halfslachtige en nauwelijks beargumenteerde reactie op een suggestie van GRECO (de organisatie van de Raad van Europa die zich bezig houdt met de strijd tegen de corruptie).

GRECO vroeg om te onderzoeken of het niet nuttig zou zijn om de periode van de officiële verkiezingscampagne te verlengen, zodat de aangiftes een beter beeld zouden geven van de werkelijke campagneuitgaven. Op die manier zouden de partijen ook de uitgaven voor de pre-campagnes moeten aangeven. Maar een verlenging van de sperperiode met slechts één maand schiet het doel natuurlijk voorbij. De partijen zullen hun pre-campagne gewoonweg een maand eerder voeren.

Als er op 26 mei 2019 opnieuw een ‘moeder van alle verkiezingen’ plaats vindt, dan zal de sperperiode dus beginnen op 26 januari 2019. Bereid u er dus maar op voor dat de verkiezingspropaganda dan tussen kerstmis en nieuwjaar in het straatbeeld zal verschijnen. Tenzij er tegen dan voldoende politici met gezond verstand worden gevonden om de absurde overregulering van de verkiezingscampagne ongedaan te maken, en het verbod op commerciële affichage tijdens de sperperiode af te schaffen.

(Bart Maddens is politoloog aan de KULeuven.)