"Met de minuut wanhopiger"

Kijk, dàt is dus precies wat me de afgelopen week heeft beziggehouden. Hoe schrijf je die woorden? En wat zijn daar in godsnaam de regels voor? En wie heeft die verzonnen?? Dus tel gerust de spelfouten na, want dat is naar ‘t schijnt de bedoeling van het fameuze Dictee: mensen weer zin geven om met taal bezig te zijn.

Nu moet ik eerlijk zeggen dat, toen Canvas me vroeg om mee te doen aan het Groot Dictee, ik geen moment getwijfeld heb. Thuis schrijf ik ook elk jaar ijverig mee in de sofa als het dictee wordt uitgezonden. Het leek me wel wat om ook eens “in het echt” mee te gaan doen.

Het enige echte Groot Dictee der Nederlandse Taal, dat traditioneel wordt uitgezonden ergens tussen Sinterklaas en Kerstmis hoort helemaal bij de eindejaarsperiode.

De prachtige locatie (de Eerste Kamer van het Nederlandse parlement in Den Haag), de plechtige begintune en de presentatie van Philip Freriks en ons aller Martine Tanghe maken het plaatje compleet.

Maar hoe kan je je voorbereiden op zo’n dictee? Teksten schrijven doe ik als tv-journalist dagelijks, maar die moeten vooral duidelijk zijn, en correct uitgesproken worden. Hoé je ze schrijft, ziet geen kat, bij wijze van spreken. Dat is bij zo’n dictee natuurlijk net even anders.

De jaren dat ik meespeelde/-spelde thuis op de sofa, haalde ik gemiddeld tussen de twintig en de dertig fouten. Vooral de hoofdletters en het al dan niet aan elkaar schrijven van woorden vond ik ongelooflijk lastig. En de accenten op woorden. En woorden van Franse origine. En o ja, hoe vervoeg je ook alweer Engelse woorden? Even nakijken dus, dacht ik. Viel dat even tegen.

Men had mij aangeraden om “nog even” de leidraad van het Groene Boekje door te nemen. Tijdens een weekendje Amsterdam, een week voor de opname van het Dictee, heb ik dat fameuze boekje gekocht. Ik weet niet of u zo’n Groen Boekje heeft, en of u die leidraad kent, maar ik kwam daar niet snelsnel doorheen.

Want het begint al met hoe ze de regels uitleggen: “bij klinkerbotsing”– euh, wanneer botsen klinkers precies? “Initiaalwoorden”, “afkortingen”, euh, wat bedoelen ze daar precies mee? En al meteen op de tweede pagina begint het al: “uitzonderingen op deze regel zijn ….” Nu ja zeg. Mijn kinderen waren hun examens aan het voorbereiden, ik voelde me een beetje zoals zij. Alleen kreeg ik het almaar benauwder, terwijl zij zelfzeker elke ochtend naar school fietsten voor hun examen.

Maar die regels dus. Ik werd er met de minuut wanhopiger van. Neem nu de regel om accenten te zetten op woorden afkomstig uit het Frans:

"Een Frans woord dat gangbaar is geworden in het Nederlands, verliest zijn accenttekens. Alleen de accenten op de e blijven behouden als dat nodig is om de uitspraak aan te geven." en:

"In een woord dat nog als echt Frans wordt aangevoeld, blijven alle accenttekens staan."

Herleest u die laatste zin even: aangevoeld, juist ja. Dat is toch wel een subjectief begrip? Want zeg nu zelf: (en spreek bij voorkeur uit op zijn Antwerps): de vakbondsdelegué bevond zich in een erg genante situatie. “Delegué” klinkt toch heel Vlaams, en “genant” toch ook? Dus zou je denken, volgens de regel: alle accenten verdwijnen? Maar neen, de dames en heren opstellers van het Groene Boekje voelen die woorden aan als echt Frans, en dus wordt het “délégué” en “gênant”. Echt waar.

Maar het nationale defilé spel je dus zo, als defilé, met maar één accent, voor de uitspraak – anders zou je het woord als “de file” kunnen lezen. O ja, het verkleinwoord is defileetje...

En wat denkt u van deze: een mannelijke prostitué heeft een accent, zijn vrouwelijke collega de prostitutuee mag het zonder accent stellen. Okee, die dames zijn wellicht iets meer ingeburgerd dan die heren die hun diensten aanbieden, maar toch. Logisch ziet het er niet uit.

Nog een paar voorbeelden:

Chic, chique, chiquer, chicst.

Een taal schrijf je met een hoofdletter: “het Hoogduits, het Middelnederlands, het Standaardnederlands, het Platamsterdams”. Maar met een kleine letter als het een minachtende betekenis heeft: “koeterwaals dus, steenkolenengels of schoolfrans.” Maar Verkavelingsvlaams? Met een hoofdletter… Zoals ik al zei: geraak daar aan uit!

En dan was ik nog niet aan de pagina met “twijfelgevallen” geraakt… Alles leek mij een twijfelgeval!

Maar het leuke van al dat opzoekwerk is wel dat ik er veel van heb opgestoken: ik weet nu eindelijk hoe ik windrichtingen moet schrijven, ook in samenstellingen en afleidingen, jawel. En periodes uit de geschiedenis schrijf je met een kleine letter, dat was toch even schrikken voor een historica.

Op den duur begon ik zelfs de spelling uit de kranten te checken. Klopt dit wel? En is dat wel juist? En blijkbaar heb ik ook mijn kinderen aangestoken, want mijn zoon vond op de voorpagina van een weekendkrant een foutje (in een advertentie, weliswaar): défile, in plaats van defilé. Kijk, da’s toch mooi, dat een veertienjarige zoiets opmerkt.

En dan was het zover: de naar het schijnt legendarische busreis naar Den Haag! De deelnemers worden opgepikt in Brussel en in Antwerpen en mogen met de bus naar Nederland. Op de bus hangt een soort uitgelaten schoolreissfeertje met een zweempje examenkoorts. En ik moet toegeven, we kunnen het niet laten: we halen de regeltjes boven en kijken nog eens dingen na.

Na twee uur rijden zijn we er, op het Binnenhof in Den Haag, het hart van politiek Nederland. Hier gaat het dus gebeuren. Vanaf nu is het volop genieten. We worden allervriendelijkst ontvangen door de Nederlanders, en meteen vallen de taalverschillen tussen Vlaanderen en Nederland op: we moeten door een “tourniquet” om binnen te gaan, we mogen onze jas in de “garderobe” hangen en vervolgens mogen we ons aanmelden bij de “visagie”.

Als de bel gaat, mogen alle deelnemers langs een trap - waar een reuzegrote foto van koning Willem-Alexander hangt - naar de Eerste Kamer. Zie ons hier zitten: in die schitterende ruimte, op prachtige bankjes, met zicht op een grote tafel waar de jury straks zit.

Over enkele minuten komen Martine Tanghe en Philip Freriks hier binnen, en komt de grote Kees van Kooten zijn dictee voorlezen.

Misschien moet ik na afloop vragen of ik met hem op de foto mag. Hebt u ‘m?

Inderdaad, Van Kooten & De Bie…