Van socialistisch feestlokaal tot cultuuroctopus

Wie vandaag aan de Vooruit denkt, denkt aan theater, concerten, dans, literatuur… en een frisse pint achteraf. Maar 100 jaar geleden was een kunstencentrum, zoals het vandaag officieel is, niet het doel van de oprichters. Het Feestlokaal van Vooruit – kortweg "de Vooruit" – zag in 1913 het levenslicht. De architecturale parel in een eclectische stijl kwam uit de koker van architect Fernand Dierkens en werd genoemd naar de socialistische organisatie Vooruit, die door Edward Anseele was opgericht.

Een ontmoetingsplek voor de arbeiders, dat was het opzet van het feestlokaal, waar ze konden eten, drinken en van cultuur genieten zonder zich blauw te moeten betalen. Het gebouw bestond destijds uit onder meer een balzaal, een filmzaal, een bibliotheek, een café en een restaurant.

Zo bleef de Vooruit tientallen jaren bestaan, al onderging het gebouw wel enkele aanpassingen. Begin jaren 50 werd er een warenhuis in het gebouw ondergebracht. De COOP, later het Coopmagazijn genoemd en uiteindelijk Supercoop. Het warenhuis bleef tot in de jaren 70 bestaan, men kon er onder andere meubels, kledij en huishoudapparaten kopen.

In de jaren 70 begon de Vooruit echter te verloederen. Eigenlijk was het verval al veel vroeger, na de Tweede Wereldoorlog, ingezet. Maar in de jaren 70 kwam dat steeds meer tot uiting. Zowat alles aan het gebouw begon stuk te geraken en de rommel binnenin was niet meer te overzien. "Ik heb er destijds geregeld ’s nachts ingebroken", klapte theatermaker Arne Sierens onlangs nog uit de biecht in een interview met Humo.

Wie vandaag geregeld in een van de zalen van cultuur geniet of in het café iets komt eten of drinken, zal het nauwelijks kunnen geloven, maar de verloedering maakte de lokale bestuurders destijds ook blind voor de schoonheid van het gebouw, zo bleek, want er doken plannen op om het tegen de grond te gooien, en het te verruilen voor een parkeergarage.

Maar zover is het gelukkig niet gekomen. In 1982 sloot Erik Temmerman een erfpachtovereenkomst voor 27 jaar met de Coöperatieve Vooruit, de eigenaar van het gebouw. Een vzw bouwde een nieuwe werking uit. De start van een ware metamorfose: het socialistische feestlokaal zou van dan af vervellen tot een onafhankelijk kunstencentrum. Erik Temmerman werd er meteen ook de eerste directeur van.

Temmermans eerste plannen waren het renoveren van de concertzaal en het organiseren van fuiven om geld in het laatje te brengen. Broodnodig om stap voor stap het hele gebouw op te knappen en op termijn andere activiteiten te kunnen organiseren. "Vanaf het einde van de jaren 80 hebben we consequent voor podiumkunsten gekozen, maar in die eerste jaren konden we zeker niet selectief zijn", zei Temmerman daar in 2008 over in een interview in De Standaard. "We lieten zelfs huwelijksfeesten toe om inkomsten te krijgen."

De renovatie werd geleid door architect Ro Berteloot, die er samen met zijn bureau 20 jaar aan werkte. Onder zijn leiding werden de concert- en theaterzaal gerestaureerd. Inspanningen die opgemerkt werden, want de Vooruit, in 1983 erkend als monument, kreeg een internationale prijs voor de instandhouding van het architecturaal erfgoed. Later, in 2002, kwam daar nog eens de Vlaamse Monumentprijs bovenop. Het eeuwfeest kan Berteloot helaas niet meer meemaken, de man stierf in 2011 op 65-jarige leeftijd.

In de jaren 90 werd het kunstencentrum alsmaar professioneler, met een betere artistieke invulling, een gerichter marketingbeleid en zakelijk bestuur. De Vooruit slaagde erin om heel wat internationale topartiesten naar Gent te lokken. Onder anderen de Red Hot Chili Peppers, Lenny Kravitz, Kraftwerk en Daft Punk traden er op. De Amerikaanse grungeband Nirvana gaf er zijn laatste optreden in België, enkele maanden nadat ze de plaat “Nevermind” hadden uitgebracht.

Tegenwoordig is de Vooruit uitgegroeid tot een kunstencentrum met wereldfaam met 2.000 activiteiten en 275.000 bezoekers per jaar, verspreid over onder meer de Theaterzaal, de Domzaal, de Concertzaal en het Vooruit Café. In 2008 kreeg het kunstencentrum de Cultuurprijs "algemene culturele verdienste". De jury noemde de Vooruit destijds een "cultuuroctopus" wegens de brede artistieke invulling.

Wie vandaag langs de Vooruit loopt, zal merken dat er opnieuw stevig getimmerd wordt aan het gebouw. Aan de buitengevel van het café komt binnenkort een groot zomerterras (foto in tekst) met daktuin en een nieuwe fietsenstalling. Het gaat om de eerste verandering aan het gebouw sinds de bouw van het warenhuis COOP in de jaren 50. Aan het begin van de zomervakantie zouden het terras en de fietsenstalling af moeten zijn.

Bij de bouw ervan, maar ook bij de renovatie van de rest van het gebouw, wordt de leidraad van de originele constructie nauwgezet gevolgd en worden de traditionele en historische elementen van het gebouw gerespecteerd. De toekomst van de Vooruit zal ook duurzaam zijn, zoveel is duidelijk. Bij de renovatie wordt met "resistente en duurzame materialen" gewerkt. Er wordt ook in hernieuwbare energie en waterrecuperatie geïnvesteerd.

Daarnaast staan de uitbaters van de Vooruit ook voor de moeilijke opdracht om het gebouw te blijven onderhouden, renoveren en aanpassen aan nieuwe noden op vlak van veiligheid, publiekscomfort en nieuwe media. Zodat de Vooruit een cultuuroctopus op maat van de 21e eeuw kan worden, die een veelzijdig publiek, van jong tot oud, in zijn vele armen sluit.

De festiviteiten voor "100 jaar vooruit" starten vandaag en lopen nog enkele maanden door. Hoe en waar u mee kunt vieren, kunt u ontdekken op vooruit100.be .