De Elfstedentocht van A tot Z

Henk Angenent, de spruitjesboer uit Woubrugge, is de laatste winnaar van de Elfstedentocht. Hij was in 1997 de snelste in een spurt met z'n vijven. Angenent pakte 7 jaar later ook nog het uurrecord in het schaatsrijden (41km 669meter), maar moest 3 jaar geleden de schaatsen aan de wilgen hangen door een meniscusblessure.

De legendarisch aankomstplaats van de helletocht over het ijs, ten noordoosten van Leeuwarden. Tijdens een Elfstedentocht zakken er 1 tot 2 miljoen Nederlanders af naar Friesland. Tienduizenden daarvan drummen samen rond de aankomstplaats.

De Friese voetbalclub bouwt z'n stadion tijdens een Elfstedentocht om tot hotel. Wie dat wil, kan er voor 125 euro overnachten. Er is ook een parking, restaurant en douches.

Tijdens de eerste Elfstedentocht op 2 januari 1909 reden de 23 deelnemers niet op schaatsen zoals we ze nu kennen, maar op de Friese doorlopers. Dat zijn houten blokken. In de eerste helft van vorige eeuw waren die schaatsen wijdverspreid. Je kon ze met lintjes onder je schoen binden en zo het ijs op.

Waar het de deelnemers allemaal om te doen is. Wie de tocht uitrijdt voor middernacht én met een volle stempelkaart krijgt het kleinood van 7 gram ter grootte van een muntstuk. De medaille heeft de vorm van een maltezerkruis. In het midden staat een cirkel met daarin het logo van de provincie Friesland.

De provincie in het noorden van Nederland waar de tocht plaatsvindt. Vanuit de hoofdstad Leeuwarden, gaat het daarna in 200 kilometer via Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindelopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker en Dokkum opnieuw naar Leeuwarden.

Ook wel pannenkoekenijs genoemd. Een van de kwellingen voor de natuurijsschaatser. Soms zoeken luchtbellen hun weg naar het wateroppervlak, maar bevriezen ze daar meteen. Daardoor ontstaan er veel oneffenheden op het ijs.

De legendarische Elfstedentocht die gereden werd bij een temperatuur van -18 graden. Er waren 9.000 deelnemers, maar daarvan haalden slechts 69 mannen de finish. Geen enkele vrouw raakte op tijd binnen. Winnaar werd Reinier Paping die meer dan de helft van de rit alleen afhaspelde. Hij had op het einde meer dan 22 minuten voorsprong op de nummer 2. Zijn prijs: 2 jaarabonnementen voor de schaatspiste in Deventer en een zilveren sigarettendoos.

De Friese uitspraak waar heel Nederland op wacht. De toenmalige voorzitter van De Friesche Elf Steden, Henk Kroes, kondigde zo in 1997 aan dat er opnieuw een Elfstedentocht kwam. Intussen werd hij opgevolgd door Wiebe Wieling. Die heeft al gezegd dat hij wellicht een andere zin zal gebruiken.  

Een van de vijf winnaars van de 6e Elfstedentocht in 1940. In Dokkum hadden de 5 leiders in de wedstrijd afgesproken om samen over de streep te schaatsen. De organisatoren beslisten daarna om het reglement aan te passen zodat schaatsers de overwinning niet meer kunnen delen. In 1956 gebeurde het toch opnieuw dat 5 schaatsers gelijktijdig over de streep kwamen. Dat jaar werd er geen winnaar uitgeroepen.

Lopen met schaatsen aan. Op plaatsen waar de bruggen te laag zijn of er zwakke plekken zijn in het ijs, moeten de schaatsers even langs de oever een ommetje maken.

De hoofdstad van de provincie Friesland en start- en aankomstplaats van de tocht. De start wordt er gegeven in het plaatselijke WTC-gebouw. Daarna moeten de rijders 1.900 meter lopen tot in de Zwettehaven. Daar kunnen ze pas de schaatsen aanbinden.

Marathonschaatsen is een discipline apart. Vooral in Nederland worden er geregeld schaatswedstrijden over langere afstand georganiseerd. Ook in Oostenrijk en Finland is er elk jaar een wedstrijd van meer dan 150 kilometer. Onze landgenoot Bart Swings, wereldkampioen skeeleren en talentrijk schaatser, wordt door sommige analisten gezien als een toekomstige winnaar van de Elfstedentocht.

Zijn de typische schaatsen die gebruikt worden door afstandsrijders. Kenmerkend is vooral het lange ijzer. In 1997 reed iedereen nog op traditionele noren, een jaar later werd de klapschaats ingevoerd, een revolutie in de schaatswereld. Na de invoering van dat model sneuvelden alle records. Henk Angenent, winnaar in 1997, denkt dat de schaatsers nu bijna één uur sneller kunnen zijn dan zijn tijd van 6u49.

De kerk in Leeuwarden waar dit jaar een eventuele prijsuitreiking zou plaatsvinden. De kerktoren, die zo scheef staat als de toren van Pisa, is hét symbool van Leeuwarden.

De toen 18-jarige Nederlandse kroonprins reed in 1986 de Elfstedentocht uit onder het pseudoniem W.A. van Buren. “De eerste 100 kilometer gingen ontzettend snel en toen kwamen de rotstukken met de wind en de vermoeidheid”, biechtte de prins vlak na zijn aankomst op. Willem-Alexander had met de tocht een weddenschap van een vriend gewonnen. En daar was het hem om te doen.

Zijn de spiergroepen vooraan op het bovenbeen. Bij schaatsers vaak te sterk ontwikkeld, net als de hamstrings achteraan. Zeker in de zomer brengen professionele schaatsers heel wat tijd in het krachthonk door.

Het parcours van de Elfstedentocht is opgedeeld in 22 zogenoemde “rayons”. Elke rayon heeft een rayonhoofd. Die zijn verantwoordelijk voor het ijs en bepalen of de tocht veilig genoeg kan geschaatst worden. Hoe word je rayonhoofd? Door voorgedragen te worden door het vorige rayonhoofd.

Bij de inschrijving krijgen deelnemers een kaart die ze in de elf steden moeten laten afstempelen. Bovendien zijn er drie geheime stempelposten waar met een tang gaatjes in de kaart geknipt worden. De geheime posten moeten voorkomen dat schaatsers een deel van de tocht met de auto afleggen. In 1997 miste oud-wereldkampioen allround schaatsen Piet Kleine een stempelpost. Hij eindigde 5e, maar werd uiteindelijk uit de uitslag geschrapt.

De laatste brug die de schaatsers moeten passeren, is voorzien van duizenden blauwe tegeltjes met daarop afbeelding, naam en jaartal van deelnemers aan de tocht. Vanop afstand vormen de tegels ook een beeld van schaatsers die achter elkaar rijden. De brug vormt zo een ereboog bij de finish.

Voor vrijwel alle deelnemers is de ”tocht der tochten” van zo’n 200 kilometer een ware uitputtingsslag. In 1929 hield winnaar Karst Leemburg aan zijn prestatie een bevroren teen over, die later geamputeerd moest worden. In de hel van 1963, met de koudste winter van de eeuw, vielen er zelfs botbreuken, bevroren geslachtsdelen en gedesoriënteerde schaatsers te noteren.

Evert Van Benthem won de Elfstedentocht 2 keer. Zowel in 1985 als 1986 was deze vee- en kaasboer de snelste op de Bonkevaart. Van Benthem reed ook in 1997 mee, maar dan niet in competitie. Zijn kleine broer Henk werd toen 4e. Intussen is hij geëmigreerd naar Canada.

Is een gat in natuurijs dat door de natuur veroorzaakt wordt en levensgevaarlijk is voor schaatsers. Beweging in het water door stroming, wind of dieren maakt dat het water in het gat minder makkelijk aanvriest en dat het ijs aan de randen dunner is. Wakken komen vaker voor onder bruggen en viaducten.

De winnaars van de Elfstedentocht worden in Nederland beschouwd als echte helden. Na de zege is hun toekomst meestal verzekerd. Thuisrijder Erik Hulzenbosch greep in 1997 als topfavoriet nét naast de zege, maar ook hij maakte het in het leven. In hetzelfde jaar scoorde hij al een carnavalshit. Tien jaar later won hij de zangwedstrijd "So you wannabe a popstar?".

Hierbij wordt zwak sneeuwijs vervangen of een wak opgevuld door brokken stevig ijs die de brandweer met kettingzagen uitsnijdt. De nieuwe blokken ijs worden in het water gelegd en krijgen een nacht de tijd om aan het oude ijs vast te vriezen. De natuur werd voor het eerst een handje geholpen met een ijstransplantatie in 1997.

Zwart ijs is niet zwart maar juist helder en doorzichtig, de kleur is afkomstig van de ondergrond onder het ijs. Voor schaatsers op natuurijs is zwart ijs een droom. Bij het bevriezen wordt een zuiver kristalrooster gevormd. Dat wil zeggen dat er haast geen luchtbelletjes in het ijs zitten en dat het geheel mooi glad en hard is.