Astronomen ontdekken de verste quasar ooit

Een quasar is een sterachtig en zeer helder object dat als een vuurtoren de omgeving verlicht. Dankzij die lichtbron is een stuk van het heelal gedetailleerd te bestuderen.

Een internationaal team van wetenschappers zocht vijf jaar lang met de Europese VLT-telescoop (de Very Large Telescope in Chili) en andere kijkers naar quasars. Met succes, want ze vonden uiteindelijk de verste quasar ooit.

"Het licht uitgezonden door deze quasar was 13 miljard jaar onderweg voor het de aarde bereikte. De quasar ontstond toen het heelal nog maar 770 miljoen jaar oud was", legt de Antwerpse sterrenkundige Tom Theuns uit. Theuns is verbonden aan de Universiteit Antwerpen en de University of Durham in Groot-Brittannië.

Dankzij het licht van de net ontdekte quasar krijgen de onderzoekers een mooi beeld van de omgeving. "Dat is erg belangrijk, want zo kunnen we achterhalen of het gas in het heelal op dat moment al geïoniseerd (Ionen zijn atomen die elektrisch geladen zijn door een gebrek aan, of overschot van, een of meer elektronen) was. In het jonge heelal hing een ondoorzichtige mist, wat erop wijst dat het toen niet geïoniseerd was." Astronomen hebben nog maar drie objecten ontdekt die zich nog verder in het heelal bevinden dan deze recent ontdekte quasar. Twee ervan zijn sterrenstelsels. Maar die zijn zo zwak dat ze op Aarde maar amper waar te nemen zijn. Het derde was een uitbarsting van gammastraling, maar dat is een kortstondig fenomeen en intussen niet meer zichtbaar.

Klik hier voor een samenvatting van het artikel in Nature.

Een quasar is een sterachtig object dat enorm helder is. De helderste quasar die bekend is, heeft een lichtkracht van zo'n 2 biljoen keer de zon of zo'n 1.000 keer die van een groot sterrenstelsel zoals onze Melkweg.

Toch zijn quasars veel kleiner dan sterrenstelsels: de Melkweg heeft een diameter van zo'n 20.000 lichtjaar, een quasar van enkele lichtweken (een 52e deel van een lichtjaar). Quasars zijn ook enorm sterke radiobronnen. Het is daardoor dat ze het eerst ontdekt zijn, in de jaren 50.

Men neemt aan dat het hart van een quasar gevormd wordt door een superzwaar zwart gat in het centrum van een actief sterrenstelsel. Het zwart gat trekt materie uit zijn omgeving aan en rond het zwarte gat vormt zich een accretieschijf, een afgeplatte, rondwervelende schijf van materie. Daarin wordt de materie door botsingen voortdurend afgeremd en door de wrijving wordt het materiaal verhit. Het hete materiaal nadert steeds dichter het het zwarte gat, totdat het er uiteindelijk invalt. Voordat de materie in het gat valt, zendt ze grote hoeveelheden straling uit. Loodrecht op het vlak van de schijf rond het zwarte gat wordt materie met grote snelheid weggeschoten, en vormt daardoor twee zogenoemde "jets" of straalstromen.